وکیل حجت اله کریمیان

وکیل پایه یک دادگستری (اصفهان)
وکالت تخصصی در دعاوی کیفری

موبایل: 09132100173

روش‌شناسی تحقیق (راهنمای تدوین و نگارش رساله آموزش‌های پودمانی قضات)

برگرفته از نشست های حقوقی سایت قوه قضاییه: IJRI.EADL.IR

روش‌شناسی تحقیق (راهنمای تدوین و نگارش رساله آموزش‌های پودمانی قضات)

پیشگفتار

رساله تحقیق به‌عنوان گزارشی از نتایج پژوهش و تحقیق، آخرین حلقه‌ آموزش‌های پودمانی قضات است که به‌موجب آن، قاضی پژوهشگر تلاش می‌کند با بهره‌گیری از تجارب قضایی و نیز محتوای ارائه‌شده در برنامه‌های آموزشی و پژوهش‌های صورت‌ گرفته پیرامون یکی از موضوعات خاص و کاربردی مورد نیاز دستگاه قضایی، مطالعه و تحقیقی را صورتبندی نماید، سپس نتایج پژوهش خود را که مشتمل بر پیشنهادهای کاربردی در حوزه‌ مربوطه است در قالب یک گزارش تحقیق به شکل رساله‌ ارائه کند.

بدیهی است با توجه به تنوع رشته‌های حقوقی و قضایی و تفاوت‌های اساسی در ماهیت و ویژگی‌های ساختاری، محتوایی و روش‌شناختی آنها هیچ‌گاه نمی‌توان یک قالب یا چارچوب واحد را برای تدوین و ارائه رساله، توصیه و تجویز نمود. بنابراین، محققان و قضات می‌توانند رساله‌های تحقیقی خود را با حفظ ساختار و ویژگی‌های کلی چارچوب پیشنهادی، به نحوی که متضمن نکاتی که در این نوشتار تدوین شده، ارائه نمایند.

رساله آموزش‌های پودمانی قضات، دارای ارزش ۱۰۰ ساعت آموزش است که برای دریافت گواهی‌نامه تخصصی عالی، گذراندن ۴۰۰ ساعت آموزش الزامی است. براساس ماده ۲۰ آیین‌نامه ترفیع قضات، برای ورود به مرحله تدوین طرح‌نامه رساله تحقیقی، گذراندن حداقل ۳۰۰ ساعت آموزش شغلی لازم است و ۱۰۰ ساعت باقیمانده باید در حین انجام اقدامات مربوط به تدوین رساله تحقیقی گذرانده شود.

این نوشتار در دو بخش تنظیم شده است: در بخش نخست، نگارش نظری رساله با تأکید بر کلیات تحقیق، پلان‌نویسی و نگارش متن، مورد مطالعه قرار گرفته و در بخش دوم، به نگارش عملی رساله، شکل و ساختار پودمانی و شیوه‌های شکلی نگارشی پرداخته شده است.

محقق گرامی جناب آقای دکتر جعفری ـ عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی ـ با داشتن تجربه ویژه در زمینه روش‌شناسی تحقیق، تدوین این نوشتار را با استفاده از مطالب بسیار ارزشمند کتاب متدولوژی حقوق و همچنین تجربه برگزاری کارگاه‌های آموزشی متعدد در حوزه روش تحقیق برعهده گرفته‌اند لذا این گفتار را با سپاس از ایشان به پایان می‌بریم که با کوشش در حد توش و توان دانش خود توانستند این جستار را فراهم نمایند.

امید است با استفاده از ارائه نتایج این‌گونه تحقیقات علمی بتوان در راستای تحقق اهداف سازمانی قوه قضاییه در حوزه منابع انسانی گامی جدی برداشته شود. از خوانندگان گرامی درخواست می‌شود نظرات و پیشنهاد‌های ارزشمند خود را به پست الکترونیک گروه مطالعات منابع انسانی به آدرس: [email protected] و یا شماره تلفن ۲۲۰۹۳۶۸۳ در میان گذارند.

پژوهشکده مطالعات پایه

گروه مطالعات منابع انسانی

گزارش تمام متن

فهرست مطالب

پیشگفتار

بخش نخست: نگارش نظری رساله

فصل مقدماتی ـ کلیات تحقیق و نگارش حقوقی

مبحث نخست ـ انتخاب موضوع

گفتار اول ـ موضوع

گفتار دوم ـ عنوان

مبحث دوم ـ منبع‌یابی

گفتار اول ـ روش‌های گردآوری اطلاعات

گفتار دوم ـ منابع حقوقی ایران

فصل نخست ـ آمادگی برای نگارش

مبحث اول ـ مطالعه و تسلط بر موضوع

گفتار اول ـ خواندن موضوع

گفتار دوم ـ یافتن مفهوم دقیق موضوع

مبحث دوم ـ تفکر راجع‌به موضوع

مبحث سوم ـ اتخاذ تصمیمات لازم برای نگاشتهها

گفتار اول ـ نخستین تصمیم: انتخاب محورهای مهم و موضوعات قابل‌ بحث

گفتار دوم ـ دومین تصمیم: انتخاب سبک نگارش

فصل دوم ـ پلان‌نویسی

مبحث اول ـ چارچوب سنتی و نظری پلان‌نویسی حقوقی

گفتار اول ـ مقدمه

گفتار دوم ـ انواع پلان برای چارچوب‌دهی متن

مبحث دوم ـ اجرای عملی پلان

گفتار اول ـ نمونه پلان یک موضوع درسی حقوقی

گفتار دوم ـ پلان راجع به یک رساله

فصل سوم ـ نگارش متن

مبحث اول ـ ارائه پلان

مبحث دوم ـ سبک نگارش

مبحث سوم ـ محتوا

بخش دوم: نگارش عملی رساله

فصل نخست ـ مراحل اولیه نگارش رساله پودمانی قضات

مبحث اول ـ کلیات نگارش اولیه

گفتار نخست ـ طرح‌نامه یا پروپوزال

گفتار دوم ـ کلیات درخصوص ارجاع‌دهی

مبحث دوم ـ کلیات نگارش رساله

گفتار اول ـ چکیده

گفتار دوم ـ مقدمه یا درآمد

گفتار سوم ـ متن

گفتار چهارم ـ نتیجه یا برآمد

گفتار پنجم ـ منابع یا کتابشناسی

فصل دوم ـ ساختار شکلی رساله پودمانی قوه قضاییه

مبحث اول ـ مراحل اداری نگارش رساله پودمانی

مبحث دوم ـ مراحل عملی نگارش رساله پودمانی

مبحث سوم ـ شرایط شکلی رساله پودمانی

پیوست‌ها

پیشگفتار

رساله تحقیق به‌عنوان گزارشی از نتایج پژوهش و تحقیق، آخرین حلقه‌ آموزش‌های پودمانی قضات است که به‌موجب آن، قاضی پژوهشگر تلاش می‌کند با بهره‌گیری از تجارب قضایی و نیز محتوای ارائه‌شده در برنامه‌های آموزشی و پژوهش‌های صورت‌ گرفته پیرامون یکی از موضوعات خاص و کاربردی مورد نیاز دستگاه قضایی، مطالعه و تحقیقی را صورتبندی نماید، سپس نتایج پژوهش خود را که مشتمل بر پیشنهادهای کاربردی در حوزه‌ مربوطه است در قالب یک گزارش تحقیق به شکل رساله‌ ارائه کند.

بدیهی است با توجه به تنوع رشته‌های حقوقی و قضایی و تفاوت‌های اساسی در ماهیت و ویژگی‌های ساختاری، محتوایی و روش‌شناختی آنها هیچ‌گاه نمی‌توان یک قالب یا چارچوب واحد را برای تدوین و ارائه رساله، توصیه و تجویز نمود. بنابراین، محققان و قضات می‌توانند رساله‌های تحقیقی خود را با حفظ ساختار و ویژگی‌های کلی چارچوب پیشنهادی، به نحوی که متضمن نکاتی که در این نوشتار تدوین شده، ارائه نمایند.

رساله آموزش‌های پودمانی قضات، دارای ارزش ۱۰۰ ساعت آموزش است که برای دریافت گواهی‌نامه تخصصی عالی، گذراندن ۴۰۰ ساعت آموزش الزامی است. براساس ماده ۲۰ آیین‌نامه ترفیع قضات، برای ورود به مرحله تدوین طرح‌نامه رساله تحقیقی، گذراندن حداقل ۳۰۰ ساعت آموزش شغلی لازم است و ۱۰۰ ساعت باقیمانده باید در حین انجام اقدامات مربوط به تدوین رساله تحقیقی گذرانده شود.

این نوشتار در دو بخش تنظیم شده است: در بخش نخست، نگارش نظری رساله با تأکید بر کلیات تحقیق، پلان‌نویسی و نگارش متن، مورد مطالعه قرار گرفته و در بخش دوم، به نگارش عملی رساله، شکل و ساختار پودمانی و شیوه‌های شکلی نگارشی پرداخته شده است.

محقق گرامی جناب آقای دکتر جعفری ـ عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی ـ با داشتن تجربه ویژه در زمینه روش‌شناسی تحقیق، تدوین این نوشتار را با استفاده از مطالب بسیار ارزشمند کتاب متدولوژی حقوق و همچنین تجربه برگزاری کارگاه‌های آموزشی متعدد در حوزه روش تحقیق برعهده گرفته‌اند لذا این گفتار را با سپاس از ایشان به پایان می‌بریم که با کوشش در حد توش و توان دانش خود توانستند این جستار را فراهم نمایند.

امید است با استفاده از ارائه نتایج این‌گونه تحقیقات علمی بتوان در راستای تحقق اهداف سازمانی قوه قضاییه در حوزه منابع انسانی گامی جدی برداشته شود. از خوانندگان گرامی درخواست می‌شود نظرات و پیشنهاد‌های ارزشمند خود را به پست الکترونیک گروه مطالعات منابع انسانی به آدرس: [email protected] و یا شماره تلفن ۲۲۰۹۳۶۸۳ در میان گذارند.

پژوهشکده مطالعات پایه

گروه مطالعات منابع انسانی

بخش نخست:
نگارش نظری رساله [۱]

مسئله مهمی که در اینجا مطرح می‌شود آن است که از نظر تئوریک چه مواردی برای تهیه یک رساله مهم است. اهمیت بخش مزبور در این است که پژوهشگر با مطالعه مطالب آن، «چگونه نوشتن» را خواهد آموخت و در مرحله بعد عملاً خود را در نوشتن رساله آماده خواهد کرد.

در این صورت ضروری است محقق، مبانی تحقیق و نگارش حقوقی را بشناسد و پس از آن وارد مرحله نوشتن شود. به این منظور در بخش نخست چهار قسمت به بررسی نگارش نظری رساله می‌پردازیم: ابتدائاً شیوه‌های تحقیق و به تبع آن، نگارش حقوقی را مورد مطالعه قرار خواهیم داد (فصل مقدماتی و نخست)، سپس چگونگی پلان‌نویسی را تشریح خواهیم کرد (فصل دوم) و در پایان، نگارش متن را به طور کامل توضیح خواهیم داد (فصل سوم) و در بخش دوم نگارش عملی رساله بیان می‌شود.

فصل مقدماتی ـ کلیات تحقیق و نگارش حقوقی

اگرچه نوشتن در وهله اول سهل و آسان است اما از تکنیک و فنون خاصی برخوردار می‌باشد که به پیچیدگی نخستین نگارش می‌انجامد. این مغلق بودن به مرور با کمک و نگارش روش خاص نوشتن رفع خواهد شد. در این فصل به ارائه کلی روش‌های متدولوژیک نگارش حقوقی می‌پردازیم. در واقع نگارش حقوقی مستلزم آگاهی نخستین نسبت به موضوع است. برای رسیدن به این آگاهی یا نیاز به تسلط به کل بحث می‌باشد و یا باید با تحقیق و پژوهش به مطلب احاطه پیدا کرد، لذا برای نگارش حقوقی، پژوهش و تحقیق کردن یک ضرورت است و بدون آن، نگارش با کیفیت مطلوب امکان‌پذیر نیست. حتی عالمان هر علم، حداقل برای دانستن پلان که احاطه بر موضوع را نشان می‌دهد، به پژوهش نیاز دارند. لازم به ذکر این مسئله نیست که هر متن حتی اگر غیرتخصصی باشد نیازمند مطالعه مقدماتی است تا براساس آن بتوان متنی را نگاشت.

به طور کلی، نگارش هر متن نیاز به سه مرحله دارد که بر محور پژوهش است:

۱- انتخاب موضوع

۲- منبع‌یابی و درج منابع مطالعه شده در کتابشناسی برای دستیابی به پلان ایده

۳- ساختن پلان ایده[۲] یا همان پلان مجموعه افکار راجع‌به یک موضوع: پلان ایده برآیند افکار و تعمقاتی فکری است که پس از مطالعه با توجه به مرحله دوم (منبع‌یابی) نگاشته می‌شود. در عین ‌حال، پلان ایده خود مقدمه ساختن پلان اصلی است.[۳]

با توجه به مطالب گفته شده، نخست به بررسی چگونگی انتخاب موضوع می‌پردازیم (مبحث نخست)، سپس نحوه منبع‌یابی در حقوق ایران را توضیح می‌دهیم (مبحث دوم).

مبحث نخست ـ انتخاب موضوع

«انتخاب موضوع» به معنای ورود به بحث برای تحقیق و نگارش است. به عبارت دیگر، منظور از انتخاب موضوع شرایط انتخاب آن است یعنی برای آنکه موضوعی به عنوان یک موضوع خوب و جذاب برای مخاطب شناخته شود چه شرایطی لازم است؟ علاوه بر آن، نگارش در چه چارچوبی باشد؟

پیش از هر اقدامی باید خاطرنشان نمود که «موضوع»[۴] با «عنوان»[۵] متفاوت است و این دو نباید با یکدیگر خلط شوند.[۶] درواقع موضوع، مشخص شدن چارچوب کاری نویسنده است درحالی‌که عنوان، مفهومی است که قرار است راجع‌به آن، تحقیق و نگارش صورت گیرد تا بدین طریق به وصف موضوع بپردازد؛ به عبارت دیگر، انتخاب عنوان باید پس از تعیین موضوع و همچنین خارج از کلیات آن باشد تا بتوان عنوان را دقیق‌تر و تخصصی‌تر مطرح نمود. برای تعیین دقیق عنوان باید مطالعات منبع‌شناسی (مبحث دوم) را تکمیل کرد سپس به انتخاب آن پرداخت.

گفتار اول ـ موضوع

تعیین دقیق موضوع برای خارج کردن[۷] موضوعات غیرمرتبط

از عمده مسائلی که در انتخاب موضوع دارای اهمیت است تعیین دقیق آن می‌باشد. برای نگارش متن، قلمرو آن برای تمرکز بر همان مطلب اهمیت دارد، لذا مسائل جنبی نباید در موضوع راه یابد. برای مثال، اگر علاقه‌مند هستید در حوزه حقوق نفت و گاز و مسئولیت شرکت‌های چندملیتی فعالیت کنید تمرکز خود را بر همان موضوع قرار دهید. به تبع موارد زیر در برخورد نخستین از موضوع خارج است:

شرکت‌های غیر از نفت و گاز

مبحث داوری (که خارج از بحث مسئولیت است.)

شرکت‌هایی که چندملیتی نیستند.

حوزه‌هایی غیر از حوزه نفت و گاز و غیره

جدید بودن موضوع

این مسئله، از دغدغه‌های هر پژوهشگری است که اهمیت این امر، برای قضات پژوهشگر دوچندان است. با توجه به روند رو به رشد ثبت ‌نام دانشجویان و پژوهشگران حقوق در مقاطع تحصیلات تکمیلی، یافتن موضوعی غیرتکراری، از عمده مشکلات می‌باشد. در این خصوص ابتدایی‌ترین اقدام پس از جستجو با موتورهای جستجو در اینترنت، ثبت موضوع مورد علاقه در تارنمای «ایران‌داک»[۸] است. با این حال باید توجه نمود که تأییدیه تارنمای مزبور به معنای تأییدیه نهایی کمیته تخصصی همکاری‌های علمی قضات نیست، زیرا ایران‌داک تنها سوابق پژوهشی را ارائه می‌کند. ای بسا کمیته تخصصی با توجه به کلی بودن موضوع (ولو تأییدشده در ایران‌داک)، موضوع را رد نماید. پس توصیه می‌شود پس از تأییدیه ایران‌داک با استاد ناظر خود برای بررسی مجدد موضوع و احیاناً دقیق کردن آن، درخواست مشاوره نمایید. علاوه بر آن به کتابخانه‌ها و دیگر منابع تحقیق مراجعه نموده، موضوع را تا حد ممکن جذاب‌تر و درعین‌حال از حالت کلی آن خارج سازید.

برای مثال، موضوع راجع‌به حقوق نفت و گاز و مسئولیت شرکت‌های چندملیتی، برای یک رساله کلی است و توسط کمیته مربوطه رد خواهد شد. در این خصوص موضوع را جزئی‌تر ارائه کنید:

مسئولیت شرکت‌های چندملیتی در حوزه قراردادهای نفتی پایین‌دستی

مسئولیت اجتماعی شرکت‌های چندملیتی در حوزه نفت و گاز

مسئولیت شرکت‌های چندملیتی نفتی دارای مرکز اصلی یا شعبه در ایران و غیره

یکی از تأکیدات در رساله‌های پودمانی قضات، استفاده از آراء قضایی با حداقل ۵۰ رأی می‌باشد.[۹] این مسئله اهمیت فراوانی داشته، در نمره نهایی نیز تأثیر مطلوبی خواهد گذاشت.

موضوعات میان‌رشته‌ای

انتخاب چنین موضوعاتی، نیازمند تسلط به همه جوانبی است که قرار است مورد بررسی قرار گیرد، لذا در صورت عدم تسلط به موضوعی، از میان‌رشته‌ای کردن موضوع خود صرف‌نظر کنید.

برای نمونه، مسئولیت اجتماعی شرکت (در مثال بالا)، موضوع جالبی است اما می‌طلبد که قاضی پژوهشگر از اصول مسئولیت اجتماعی شرکت[۱۰] ـ که یک بحث مدیریتی است ـ آگاهی داشته باشد تا بتواند ارتباط موضوع مسئولیت را با مسئولیت سنتی حقوقی برقرار سازد.

علاقه به موضوع

در صورت اجبار در انتخاب موضوع، کار بر رساله که مدت‌زمان طولانی‌ای (ای بسا چندین سال) را برای آن اختصاص می‌دهید، برای شما زجرآور خواهد بود، لذا توصیه می‌شود برای موضوع با استاد ناظر خود به توافق برسید.

آشنایی یا تسلط بر موضوعات

هرچند نگارش یک متن حقوقی، فی‌نفسه نوعی یادگیری به‌شمار می‌آید و قرار است نویسنده نیز شخصاً به موضوع تسلط یابد که این امر برای نگارش حقوقی دانشگاهی صادق است. اینکه نویسنده باید از حداقل آگاهی نسبت به موضوع برخوردار باشد بسیار حائز اهمیت می‌باشد. برای مثال، اگر سازوکارهای بانکی را به‌خوبی نمی‌شناسید و از آن آگاهی ندارید، موضوعی مانند «نقش صندوق‌های تضمینی در نظام بانکی» را برای رساله انتخاب نکنید، زیرا برای این مسئله ناگزیر خواهید شد زمان زیادی برای شناخت اولیه آن در حقوق بانکی، مالیه، حقوق تجارت بین‌الملل و غیره صرف نمایید.

با این‌حال اگر علاقه‌مند به مسائلی نا آشنا هستید انتخاب این‌گونه موضوعات برای متون حقوقی زمان‌بر مانند رساله، بلااشکال است و کمک خواهد کرد که در حین تحقیق و نگارش که خود چندین ماه به طول خواهد انجامید، به موضوع تسلط یافته، چه بسا در موضوع صاحب‌نظر گردید.

موضوعات حقوق تطبیقی

این‌گونه موضوعات در عین جذابیت، دشوار است، زیرا پیش‌شرط مطالعه تطبیقی، دانستن زبان بیگانه است. اگر مسلط به زبانی نیستید و مطمئن هستید که ترجمه فارسی آن را نیز در اختیار نخواهید داشت، چنین موضوعاتی را انتخاب نکنید زیرا این خطر وجود دارد که در جلسه دفاع از رساله، داوران از شما راجع‌به موضوعی سؤال کنند که در کل، معنا و ترجمه آن را نمی‌دانید ولی در رساله به ذکر آن پرداخته‌اید.

از دیگر مسائل راجع‌به موضوعات حقوق تطبیقی، بررسی تطبیقی است. در نگارش رساله باید حداقل دو نظام مورد مطالعه تطبیقی، با یکدیگر مقایسه شود. البته این ممکن است نسبت به یک نظام بیشتر تمرکز نمایید و نظام دیگر را کمتر توسعه دهید (به نسبت‌های مختلف: ۵۰ -۵۰، ۴۰- ۶۰، ۳۰- ۷۰ و غیره)، اما در کل، اختصاص تنها چند صفحه به یک نظام و بقیه مطالب به نظام دیگر قابل قبول نیست.[۱۱]

گفتار دوم ـ عنوان

همان‌طورکه از نامش پیداست «عنوان» باید در صدر مطلب قرار بگیرد و درواقع کلید ورود به بحث است. اگرچه آن برای تصویب رساله بهطور صددرصد مبنای قضاوت قرار نمی‌گیرد، اما مانند موضوع نه تنها از اهمیت فراوان برخوردار است بلکه باید مشخص‌کننده محورهای مورد مطالعه باشد.

شرایط صحیح یک عنوان مطلوب عبارتند از:

عدم کلیت عنوان

بدان معنا که مانند موضوع، عنوان را کلی انتخاب ننمایید. به‌عنوان مثال، «مسئولیت اجتماعی شرکت در حقوق» یا «آوارگان زیستمحیطی در حقوق» عناوین‌ کلی هستند. عنوان باید بسان موضوع تا حد امکان دقیق، جزئی، روشن و رسا بوده و چارچوب کلی مطالعه را نشان دهد.

طولانی نبودن عنوان

از آنجا که عنوان طولانی خارج از حوصله خواننده است لذا اجازه ادامه مطالعه را به وی نمی‌دهد. با این‌ حال، اگر قانونی را مورد بررسی قرار می‌دهید ناگزیر هستید عنوان متن قانون را در عنوان رساله به‌طور دقیق ذکر کنید. هرچند گفته شده عنوان بیش از ۲۰ کلمه نباشد[۱۲] درصورتی‌که بررسی قوانین خاص موضوع رساله شماست، به‌ناچار باید عناوین قوانین‌ را به صپورت کلی بیاورید. برای مثال، وقتی موضوع رساله بررسی وضعیت حقوق متهم در مرحله تحقیقات مقدماتی در دو نظام آیین دادرسی کیفری پیش و پس از سال ۱۳۹۲ باشد، ناگزیر خواهید بود که عنوان هر دو قانون را بیاورید که در این صورت عنوان به این صورت مطرح خواهد شد: «مقایسه حقوق متهم در مرحله تحقیقات مقدماتی در قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری مصوب ۱۳۷۸ و قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲».

جذابیت عنوان

صرفاً انتخاب موضوع نیست که باید جذابیت ایجاد کند، بلکه انتخاب واژگان برای یافتن عنوان جذاب نیز اهمیت دارد. برای نمونه، اگرچه بحث مسئولیت اجتماعی در حقوق بانکی، موضوع بسیار جالب و جذابی است ولیکن یافتن عنوانی زیبا و شایسته مهم است. مقایسه کردن بانک‌های دولتی و خصوصی در حیطه مسئولیت اجتماعی و آوردن آن در عنوان، به جذابیت آن می‌افزاید، لذا عنوان «ارزیابی و مقایسه مسئولیت اجتماعی بین بانک‌های خصوصی و دولتی» در عین جذابیت، دقیق و جزئی است.

از دیگر شرایط عنوان:

انتزاعی و در عین‌ حال گویا بودن

تأکید بر ارائه کلیت موضوع

خارج از سؤالی بودن

مبحث دوم ـ منبع‌یابی

این مرحله از مراحل بسیار مهم در تحقیق و نگارش حقوقی محسوب می‌شود. پیش از بررسی منابع ایران (گفتار دوم)، ضروری است راجع‌به روش‌های گردآوری اطلاعات سخن بگوییم (گفتار اول). هرچند که بررسی چنین روش‌هایی (گردآوری اطلاعات) از ضروریات تحقیق نیست اما از آنجا که در طرح‌نامه (پروپوزال) رساله‌های پودمانی، الزام برای پاسخ‌گویی درباره روش‌های گردآوری اطلاعات وجود دارد، در اینجا این مبحث را به روش‌های گردآوری اطلاعات اختصاص داده‌ایم.

گفتار اول ـ روش‌های گردآوری اطلاعات

این‌گونه روش‌ها در ایران به دو دسته تقسیم می‌شود:

نخست ـ کتابخانه‌ای

در این روش، پژوهشگر به‌منظور جمع‌آوری اطلاعات به کتابخانه مراجعه می‌نماید و اطلاعات مورد نیاز خود را از طریق منابع کتابخانه‌ای اعم از کتاب، مجله، دانشنامه، فرهنگ لغت، تارنمای اینترنتی، مجلات برخط،[۱۳] سی‌دی‌های اطلاعاتی مجلاتی[۱۴] و غیره تأمین می‌کند.

معمولاً دانشجوی حقوق از این طریق کتابشناسی خود را تکمیل می‌کند. امکان بررسی‌های میدانی نیز میسر است، اما این منبع در حقوق، کارآیی کمتری دارد و حتی رویه‌های دادگاه‌ها به‌صورت مکتوب در کتابخانه‌ها یافت می‌شود. بااین‌حال در برخی رشته‌های خاص حقوق مانند: جامعه‌شناسی حقوق می‌توان از این روش استفاده نمود که خود در درجه دوم از لحاظ منبع محسوب می‌شود.

در خارج از کشور، دانشجویان حقوق عمر خود را صرف تحقیق و پژوهش در کتابخانه‌ها می‌کنند و در همه مواقع سال، کتابخانه‌ها تا پاسی از شب شاهد انبوهی از دانشجویان حقوق است.

در ایران به دانشجویان توصیه شده برای مطالعات کتابخانه‌ای فیش‌برداری کنند. روش فیش‌برداری هرچند دقیق می‌باشد، ولی در عین حال زمان‌بر و طاقت‌فرساست که در این روش، فرصتی را برای نوشتن در فیش به پژوهشگر تحمیل می‌کند که این زمان در پژوهش و تحلیل داده‌ها می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد؛ درحالی‌که امروزه پژوهشگر به محض یافتن مطلبی مناسب با پژوهش خود می‌تواند آن را در رایانه خود در فایل ورد[۱۵] ثبت کند و در مواقع نیاز، به آن مراجعه کرده، آن قسمت را در مقاله، پایان‌نامه، رساله و غیره با ذکر منبع به‌کار برد.

در این خصوص، راه‌حل عملی آن است که فایل ورد را به‌طور موضوعی، عنوان‌بندی کنید و در آن، جمله نویسنده را داخل گیومه گذاشته سپس منبع را در جلوی گیومه ذکر نمایید. در فایل ورد می‌توانید از چندین پاراگراف نویسندگان راجع‌به یک موضوع خاص استفاده کنید.

برای مثال، درباره موضوع مشارکت بازرگانی بین‌المللی،[۱۶] یک فایل تحت عنوان مزبور در رایانه خود بسازید سپس آن را به طریق زیر تکمیل نمایید:

مشارکت بازرگانی بین‌المللی

– «مشارکت انتفاعی (جوینت ونچور)، واحد تجاری مشترکی است که توسط دو یا چند مشارکت‌کننده برای یک مقصود مشخص تجاری، مالی یا فنی ایجاد می‌شود». اخلاقی، بهروز. حقوق تجارت بین‌الملل. جلد اول. سمت. چاپ سوم. بهار ۱۳۹۱. ص ۲۵۰.

– «بعد از جنگ جهانی دوم، شرکت‌ها و تجار کشورهای مختلف، به‌منظور ایجاد واحدهای مشترک تجاری، قراردادهایی به صورت مشارکت بازرگانی بین‌المللی منعقد نمودند. علت استقبال از این نوع قراردادها، انتقال دانش فنی[۱۷] و تکنولوژی است و طرفین طبق اساسنامه، آورده‌های نقدی و غیرنقدی خود را در واحد مشترک سرمایه‌گذاری انتقال داده و خواستار این هستند که با دارا بودن مدیریت، مسئولیت مشترک و حقوق مساوی، از امتیازات قرارداد بهره‌مند گردند». عرفانی، محمود. حقوق تجارت بین‌الملل. جلد پنجم. جنگل. چاپ سوم.۱۳۹۱.ص۱.

-«جوینت ونچر دربردارنده اقداماتی نظیر همکاری در مطالعات مشترک پروژه، تعهد مشترک در تأمین مالی پروژه، تعهد مشترک در اجرای پروژه و مشارکت در مدیریت و بهره‌برداری از پروژه است». حاتمی، علی. کریمیان، اسماعیل. حقوق سرمایه‌گذاری خارجی در پرتو قانون و قراردادهای سرمایه‌گذاری. تیسا. ۱۳۹۳. ص ۳۹۳.

این فایل ورد می‌تواند به تناسب موضوع بسط داده شود و مطالب بسیار بیشتری راجع‌به یک موضوع در آن جای گیرد.

علاوه بر آن، در یک مقیاس بزرگ‌تر می‌توانید کلیه اطلاعات الکترونیکی درخصوص موضوع مورد مطالعه که شامل فایل وردی است ـ که خود آن را تکمیل کرده‌اید ـ در یک پوشه[۱۸] قرار دهید. این پوشه را در یک قسمت از رایانه خود جای دهید و سعی کنید دسترسی به آن به‌گونه‌ای باشد که هر زمان که نیاز داشتید سریعاً بتوانید به آن مراجعه نمایید.

قابل توجه است که استفاده از آراء قضایی موجود در پژوهشگاه، روش کتابخانه‌ای محسوب می‌شود مگر اینکه قاضی پژوهشگر، خود به‌طور حضوری در محل به عناصر رأی و به تبع آن، به پژوهش دسترسی یابد که در این صورت تحقیق میدانی محسوب می‌گردد.

دوم ـ میدانی

روشی است که محقق برای پژوهش ناگزیر است به میدان یا به عبارت دیگر، خارج از محیط کتابخانه مراجعه نموده، به جمع‌آوری اطلاعات بپردازد. در این روش از هرگونه اقدام برای گردآوری تجربی به‌منظور پژوهش می‌توان استفاده کرد. شاید بتوان گفت اقدامات مصاحبه و پرسش و پاسخ در زمینه حقوق، از طریق پرسش‌نامه است. به‌علاوه، از روش «مشاهده» نیز نام ‌برده‌اند که استفاده از چنین روشی در جرم‌شناسی، چندان بیراه نیست.

بنابراین، از انواع معمول روش‌های میدانی می‌توان به مشاهده، مصاحبه و پرسش‌نامه اشاره نمود که با توجه به اساس این روش‌ها که بیشتر در علوم اجتماعی (در معنای خاص خود) کاربرد دارد تا حقوق، از اطاله کلام در این خصوص خودداری می‌کنیم.[۱۹]

پس از بررسی اجمالی انواع روش‌های گردآوری، اکنون زمان مطالعه منابع حقوقی ایران است.

گفتار دوم ـ منابع حقوقی ایران

چنانکه در گفتار پیشین گذشت بهترین روشِ تحقیق و پژوهش در حوزه حقوق، روش کتابخانه‌ای و استفاده از آراء قضایی است؛ بدین معنا که پژوهشگر، پاسخ پرسش‌های خود را بیشتر در کتابخانه می‌یابد. اکنون سؤال این است که: به چه کتابخانه و منبعی باید مراجعه نمود؟

هر دانشکده حقوق کمابیش دارای کتابخانه‌ای فراخور تحقیق و پژوهش است. در ایران کتابخانه مرکزی دانشگاه شهید بهشتی با آدرس تارنمای:

http://simweb.sbu.ac.ir/simwebclt/WebAccess/SimWebPortal.

این امکان را به شما می‌دهد که راجع‌به مطالبی که نیاز دارید از راه دور جستجو کنید و سپس به آن مراجعه کرده، اطلاعات مورد نیاز را به‌دست آورید.

دانشگاه تهران و دانشگاه علامه طباطبایی، از کتابخانه‌های حقوقی غنی و مجهزی برخوردارند و این امکان را فراهم می‌سازند تا از راه دور به جستجوی کتاب و دیگر منابع حقوقی بپردازید. تارنمای کتابخانه دانشگاه تهران

http://searchlib.ut.ac.ir

و تارنمای کتابخانه دانشگاه علامه طباطبایی

http://d-lib.atu.ac.ir/faces/home.jspx

برای جستجو آمده است.

کتابخانه تخصصی حقوق، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های شهر دانش نیز دارای مجموعه‌ای قوی و غنی هستند که پایان‌نامه‌ها، مقالات و کتب‌ فارسی به‌روز را در اختیار پژوهشگر قرار می‌دهند. برای مراجعه می‌توان به تارنمای: ac.ir.sdil مراجعه نمود.

برای انجام مطالعات عمیق قضایی، می‌توان با رجوع به تارنمای کتابخانه تخصصی و بسیار مفید پژوهشگاه قوه قضاییه از مجموعه پربار آن بهره‌ها برد.

اغلب دانشگاه‌های خارج از کشور نیز این امکان را برای شما فراهم می‌کنند که بتوانید در کتابخانه‌های مرکزی یا دانشکده‌های حقوق آنها به جستجوی موردی بپردازید. در زیر دو نمونه از کتابخانه‌های انگلیسی و فرانسوی‌زبان را ارائه می‌کنیم:

۱- فهرست منابع و کتابخانه‌های انگلیسیزبان

– منبع برای پایان‌نامه‌های اروپایی: dart-europe.eu/basic-search.php

– کتابخانه عمومی: libgen.net

– تارنمای کتابخانه ملی و اسناد کانادا: collectionscanada.ca

– دانشکده حقوق دانشگاه یل آمریکا: law.yale.edu

– دانشکده حقوق دانشگاه بوستون آمریکا: www.bu.edu/law/

– دانشکده حقوق دانشگاه هاروارد آمریکا: hls.harvard.edu

– دانشکده حقوق دانشگاه نیویورک آمریکا: law.nyu.edu

– مجله جرایم مالی کمبریج انگلستان: emeraldinsight.com/loi/jfc

– مجله حقوق و تکنولوژی هاروارد آمریکا: jolt.law.harvard.edu

– تارنمای مقالات علمی: SSRN.com

۲- فهرست منابع و کتابخانه‌های فرانسوی‌زبان

– منبع برای تکراری نبودن موضوع رساله در کشور فرانسه: .frtheses

– کتابخانه کوژاس دانشگاه سوربن: biu-cujas.univ-paris1.fr

– مؤسسه جرم‌شناسی و حقوق جزا دانشگاه پاریس ۲ ـ اسس:

U-Paris2.fr

– کتابخانه دانشگاه پاریس ۵ ـ دکارت: bu.parisdescartes.fr

– کتابخانه دانشگاه پاریس ۱۰: scd.u-paris10.fr

– کتابخانه ملی فرانسه: bnf.fr

– مرکز حقوق جزا و جرم‌شناسی دانشگاه پاریس ۱۰: cdpc.u-paris10.fr

– پورتال دکترینال پلوس (جستجوگر قوی حقوقی): doctrinalplus.fr

– پورتال انتشارات دالوز: .frdalloz

– پورتال انتشارات لامی: lamyline.fr

– پورتال لگزیس نگزیس: lexbase.fr

– تارنمای برخط قوانین و رویه‌های قضایی فرانسه (لژیفرانس): legifrance.gouve.fr

علاوه بر کتابخانه‌های دانشکده‌ها، عمده منابع حقوقی ایران، جدای از کتب‌ تخصصی مختلف را می‌توان در بخش‌های زیر مورد مطالعه قرار داد:

اول ـ پایگاه مجلات و جزوات حقوقی

برای یافتن مقالات و یا درسنامه‌های حقوقی در مجلات داخلی ایران، از عمده پایگاه‌های اطلاع‌رسانی می‌توان به تارنماهای زیر مراجعه نمود:

پایگاه مجلات تخصصی نور (نور مگز): .com noormags

این پایگاه بزرگ‌ترین مرجع مقالات علوم انسانی است و تنها مختص به رشته حقوق نمی‌شود. با این‌حال اغلب مقالات منتشرشده در نشریات رتبهدار ایران را در اختیار پژوهشگر قرار می‌دهد.

بانک اطلاعات نشریات کشور (مگ ایران): .com magiran

این تارنما بانک اطلاعات کل مجلات است و مقالات حقوقی نیز در آن یافت می‌شود.

تارنمای لاتست: .ir lawtest

این تارنما درواقع یک پایگاه اطلاع‌رسانی و انتشار مطالب، مقالات و جزوات در حوزه حقوق کیفری و جرم‌شناسی است.

تارنمای حق‌گستر: .ir haghgostarتارنمایی با مجموعه ‌مقالات حقوقی که در همه حوزه‌های حقوقی فعالیت می‌کند.

پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه: hawzah.net برای مطالعات فقهی ـ حقوقی، این پایگاه اطلاعات خوبی را در اختیار پژوهشگر قرار می‌دهد.

دوم ـ تارنماها و دیگر پایگاه‌های اینترنتی

علاوه بر تارنماهای اطلاع‌رسانی راجع‌به مجلات و جزوات حقوقی، از دیگر پایگاه‌های اطلاع‌رسانی می‌توان به تارنماهای زیر اشاره نمود:

تارنمای پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایران‌داک):

Irandoc.ac.ir تارنمای ایران‌داک بیشتر برای دانشجویان کارشناسی ارشد شناخته شده است. این تارنما برای اطمینان از تکراری نبودن موضوع پایان‌نامه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. در برخی دانشگاه‌ها مانند دانشگاه علامه طباطبایی، پیش از تصویب طرح‌نامه (پروپوزال)، دانشجو ملزم است که به این تارنما مراجعه کرده، از تکراری نبودن موضوع اطمینان حاصل نماید.

پورتال جامع علوم انسانی: ensani.ir

این پورتال با بیش از هزار مجله علوم انسانی، در زمینه حقوقی نیز امکان ارائه مقالات تخصصی را به پژوهشگر می‌دهد.

پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی: sid.ir

در این تارنما اکثر مقالات علمی کشور در حوزه‌های گوناگون یافت می‌شود.

سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران: nlai.ir

تارنمای کتابخانه ملی ایران ازجمله منابع قوی برای جستجوی علمی در ایران به‌شمار می‌رود.

تارنمای انتشارات مجد: majdpub.com

این تارنما امکان جستجوی کتب حقوقی را فراهم می‌کند.

تارنمای کتابخانه دانشگاه امام صادق: isu.lib.ir.ac

در این تارنما می‌توان به فهرست بلندبالایی از پایان‌نامه‌ها دسترسی پیدا کرد. پس از بررسی مقدمات نحوه تحقیق در ایران، اکنون زمان نگارش متن حقوقی است.

فصل نخست ـ آمادگی برای نگارش

فن نگارش ازجمله مسائلی است که در ایران متأسفانه به آن توجه نمی‌شود. این در حالی است که در تمام رشته‌های دوره دبیرستان‌، درسی به نام «انشاء»[۲۰] وجود دارد، اما تنها به خواندن متن انشائی بسنده می‌شود بی‌آنکه سبک نگارش و آیین درست‌نویسی و از همه مهم‌تر معیارهای ارزیابی آن، به دانش‌آموز آموزش داده شود و همین روند تا دانشگاه ادامه می‌یابد بدون اینکه دانشجو بداند چگونه باید بنویسد.

زمانی‌که قرار است یک متن را تحلیل کنید آماده کردن آن به‌منظور تجزیه و تحلیل و ارائه ادله شما بسیار حائز اهمیت است، لذا این مرحله نباید نادیده گرفته شود.

چارچوب اولیه برای نگارش، پلان‌نویسی است که پژوهشگر باید در ذهن خود یک پلان منسجم و متناسب را جستجو نماید. پیش از آنکه در پی نوشتن یک متن و یا یک پلان برای آن (متن) باشید ابتدائاً رعایت موارد ذیل ضروری است:

درک موضوع

تأمل و تفکر در گفته‌ها و ایده‌های خویش

اختصاص دادن محدوده زمانی به فکر کردن درباره پلان

اتخاذ تصمیم قاطعانه درخصوص پلان خود

و اما همه مطالب گفته‌شده به‌تفصیل در مباحث زیر آمده است:

مبحث اول ـ مطالعه و تسلط بر موضوع

موضوع آنچه که می‌خواهید بنویسید با عنوانی ارائه می‌شود که مسلماً کوتاه است و می‌تواند محدود به یک یا چند سطر باشد. سطور موضوعی و واژگانی که قرار است بر روی آن تحلیل گردد باید دقیق باشد. برای تسلط بر موضوع، نخست باید آن را مطالعه کرد تا به مفهوم دقیق آن موضوع دست یافت.

گفتار اول ـ خواندن موضوع

در این مرحله توصیه می‌شود موضوع را چندین بار با دقت بخوانید بی‌آنکه چیزی را از قلم بیاندازید.

همه اجزاء موضوع حتی اینکه موضوع به‌طور مفرد آمده است یا جمع و حروف ربطی و واژگانی مانند «و»، «یا»، «در»، «در حوزه»، «مشروط به» و غیره را مهم دانسته به‌دقت مطالعه نمایید. در عین ‌حال تنها بر روی یک واژه یا حروف (اضافه، ربط) تمرکز نکنید و همه واژگان را با هم بسنجید.

اصطلاحات ممکن است در زبان عامیانه به صورت مترادف در نظر گرفته شود اما در ادبیات حقوقی بسیار مهم است که هر اصطلاح با معنای ویژه خود سنجیده شود. برای مثال، تطبیق، تفسیر، تحلیل یا ارائه کردن هرچند از نظر عوام تقریباً یکسان هستند، ولیکن از لحاظ حقوقی با یکدیگر متمایز بوده و هرکدام باید به‌دقت تجزیه و تحلیل گردد. ای بسا پژوهشگر بی‌دقت موضوع را اساساً متوجه نشده است و حتی تنها به دلیل عدم خطا در درک موضوع، کل رساله را به‌اشتباه بنویسد.

این اتفاق برای پژوهشگران به‌مراتب تکرار می‌شود درحالی‌که به آسانی می‌توان از تکرار آن جلوگیری کرد. راه‌حل آن بسیار ساده است: در اغلب مواقع، خواندن موضوع توأم با آرامش و بدون نیاز به توضیح اضافه، پژوهشگر را متوجه می‌سازد که چه چیزی را باید در پاسخ خود ارائه نماید. بنابراین، اولین مسئله‌ای را که در برخورد با موضوع به ذهن خطور می‌کند یادداشت کنید و پس از یافتن مفهوم دقیق موضوع ارائه‌شده، به بررسی آن بپردازید.

گفتار دوم ـ یافتن مفهوم دقیق موضوع

برای دقیق متوجه شدن موضوع و همچنین محدود کردن آن باید به موارد زیر دقت شود:

دقت نظر در اصطلاحات یا واژگان علمی و فنی (ترمینولوژی): یعنی باریک‌بین و دقیق‌النظر بودن به مفهوم واژگانی که موضوع را تشکیل می‌دهند.

امعان نظر به امر ماهوی موضوع:[۲۱] معنای ایده‌های بیان‌شده و موضوعات مرتبط با آن را به‌خوبی بسنجید.

یافتن جایگاه و اهمیت موضوع پرسیده‌شده در پلان کلی کتب و مقالات و جزوات درسی

مشخص نمودن محدودیت‌های موضوع راجع‌به مفاهیم و قواعد هم‌جوار: برای مثال، اگر در حقوق کیفری عمومی سؤال درخصوص علل رافع مسئولیت کیفری است، در پلان خود بحث علل موجهه جرم را تشریح نمی‌کنید یا در حقوق شرکت‌ها، اگر قرار بر توضیح مسئولیت مدیرعامل در شرکت سهامی باشد وارد بحث مسئولیت مدیران در شرکت با مسئولیت محدود نخواهید شد.

مبحث دوم ـ تفکر راجع‌به موضوع

در اندیشیدن به موضوع و به منظور پاسخ‌دهی بدان، زمان اختصاص داده‌شده حائز اهمیت است؛ به عبارت دیگر، برای تعمق در موضوع مطرح‌شده این سؤال را باید مطرح کرد که: چگونه در زمان محدودی که برای پاسخ در اختیار دارید، جواب را می‌یابید؟ در مجموع، با نحوه تحقیقی که پیش‌تر توضیح داده شد بیشتر به موضوعی که از شما خواسته شده است نزدیک‌تر می‌شوید؛ با چند واژه، زیربخش‌ها را تعیین و خصوصیات آن و ایده‌ها و تئوری‌های حقوقی را مشخص کنید؛ اگر رویه‌ای دراین‌باره می‌شناسید آن را بیان و یا اعمال کنید؛ مثال‌های حقوقی تاریخچه تکامل یک مبحث حقوقی و غیره را نیز مشخص نمایید.

مبحث سوم ـ اتخاذ تصمیمات لازم برای نگاشتهها

پیش از طراحی پلان و تشریح دانسته‌های خود در آن باید راجع‌به دو مطلب تصمیم جدی بگیرید: ۱) محتویات آنچه که می‌خواهید بنویسید: ۲) چگونگی ارائه آن.

این مرحله از تصمیم‌گیری بسیار اهمیت دارد زیرا نتیجه اتخاذ چنین تصمیمی نشان می‌دهد که چگونه دانسته‌های خود را ارائه کرده‌اید. نمی‌توان پلانی را ایجاد کرد و محتویات داخل آن را پر نمود بدون آنکه پیش‌زمینه ذهنی از نحوه ارائه و دلیلی از اینکه چرا یک قسمت خاص از جزوه را ارائه می‌کنید، داشته باشید. بنابراین، باید تصمیمی دقیق و قاطع نسبت به ماهیت و شکل آنچه که ارائه می‌کنید اتخاذ نمایید. زمانی‌که چه گفتن و چگونگی ارائه آن را بدانید باقی مسیر سهل و هموار خواهد شد. این دو تصمیم اساسی برای سازگاری آنچه تحقیق کرده‌اید به‌کار می‌رود. اهمیت این تصمیمات زمانی دوچندان می‌شود که موضوع ارائه‌شده برای رساله با دانسته‌های حقوقی شما سازگار نباشد. در این صورت اگر تصمیم دقیق برای آنچه که می‌خواهید ارائه کنید و چگونگی آن داشته باشید، این امر بسیار سهل و آسان خواهد بود. به هر ‌حال این نکته را نباید فراموش نمود که اگر موضوع مطرح‌شده با دانسته‌های شما فاصله داشته باشد، پلانی که تصمیم به ساختن آن می‌کنید شخصی خواهد بود و از حالت یک پلان سنتی و درعین‌حال یک پلان نمونه خارج خواهد شد.

گفتار اول ـ نخستین تصمیم: انتخاب محورهای مهم و موضوعات قابل‌ بحث

این تصمیم راجع‌به مسئله ماهوی موضوع و به تعبیری محتوای متن که قرار است ارائه شود، می‌باشد.

به‌منظور تحلیل حقوقی یک موضوع و سپس ارائه آن، عناصر تشکیل‌دهنده آن تحلیل نمی‌تواند موضوع را دربربگیرد مگرآنکه وابستگی، هماهنگی و تناسب در آن موضوع رعایت گردد. این همان نکته‌ای است که در فرانسه زمانی‌که پژوهشگر مطلبی را با پلان می‌نویسد ملزم به رعایت آن است؛ یعنی باید تحلیل محورهای اصلی[۲۲] بحث را بشناسد.

محورهای اصلی همان مباحثی است که براساس آن و حول آن، موضوعات گوناگون را می‌توان تشریح کرد. برای مثال، در حقوق کیفری عمومی اگر سؤال راجع‌به «مسئولیت کیفری» باشد واضح است که یک محور از بحث، خودِ مسئولیت کیفری است که فی‌نفسه شامل اصل شخصی بودن جرائم و مجازات، اصل قانونی بودن جرائم و مجازات و عطف بماسبق نشدن قوانین است. محور دیگر بحث که باید تحلیل شود، عدم مسئولیت کیفری است که خود مباحثی چون علل رافع مسئولیت کیفری، علل موجهه جرم و غیره را شامل می‌شود. این مباحث خود تشکیل‌دهنده پلان درخصوص موضوع «مسئولیت کیفری» خواهد بود.

مسئولیت کیفری

نخست ـ اصول مسئولیت کیفری

الف ـ کلیات مسئولیت کیفری (تاریخچه و مبانی)

ب ـ الزامات مسئولیت کیفری

ج ـ ارکان مسئولیت کیفری

دوم ـ استثنائات مسئولیت کیفری

الف ـ علل رافع مسئولیت کیفری

ب ـ علل موجهه جرم

در این صورت می‌توان پلان زیر را پیشنهاد نمود:

محور اصلی چیست؟

«محور اصلی»، موضوعی است که حول آن، از ابتدا تا انتهای یک نگارش حقوقی باید سخن گفت و خروج از آن برابر با خارج شدن از موضوع می‌باشد؛ به عبارت دیگر، موضوع اصلی مبحثی است که در برخورد اولیه با یک موضوع با آن روبرو می‌شوید و با توجه به دانسته‌های خود می‌توانید حتی تا چندین پاراگراف راجع‌به آن بنویسید. برای مثال، در همان «مسئله مسئولیت کیفری»، عدم مسئولیت کیفری خود یک محور اصلی است که درباره آن می‌توان به‌تفصیل توضیح داد. پس یک ایده کلی یا یک اصل (در اینجا اصل شخصی بودن جرم و مجازات) می‌تواند محور اصلی برای تشکیل پلان‌ها باشد این به این دلیل است که محور اصلی موضوع را تشریح می‌کند.

برای نمونه، در حقوق خانواده مدنی ۵ در مبحث «طلاق»، طلاق بائن و طلاق رجعی خود محور اصلی به‌شمار می‌روند. در حقوق بین‌الملل عمومی، مبحث «تعهدات و دریای سرزمینی» و همچنین در آیین دادرسی مدنی و کیفری مبحث قرارها باز از محور اصلی یا اساسی هستند.

محور اساسی می‌تواند خود مبنای دو نظریه کلی یا دو اصل و یا دو قاعده باشد. به‌طور مثال، اصل قانونی بودن جرم و مجازات، یک محور اصلی است که از آن اصل عطف بماسبق نشدن قانون و اصل تفسیر مضیق بودن، به نفع متهم استنتاج می‌شود، لذا این دو اصل را به عنوان محورهای اصلی می‌توان توضیح داد.

همچنین می‌توان یک تحلیل یا تشریح یا یک مقایسه میان دو یا سه ویژگی مهم از یک مفهوم یا یک نظام حقوقی را مورد بررسی و مطالعه قرار داد.

بدیهی است که از شما خواسته نشده است محورهای تفکری یا مباحث اصلی یا اصول حقوقی را از نزد خود و یا شخصاً بسازید، بلکه این محورها به‌طور سنتی وجود دارند و در کتب و دیگر مباحث حقوقی می‌توان آنها را یافت مانند وجود خیارات در قراردادها که نیاز به ساختن آن نیست. چنین محورهای اساسی همواره در رویه‌های قضایی و نیز در مباحث میان حقوقدانان، مطرح و مورد بحث قرار می‌گیرد. بنابراین، محورهای اصلی نه قابل فراموشی‌اند و نه در نگارش‌های حقوقی خود بلااستفاده هستند. درحقیقت، این ‌مسئله[۲۳] یا همان طرح بحث متن نگارش است که در محور بحث، توسعه می‌یابد. طرح بحث به‌منظور ایجاد و یادآوری موضوعی است که یا بدان آگاهید و یا براساس آن تحقیق می‌کنید و سرانجام، در نتیجه به آن پاسخ می‌دهید.

اگر مبحث مورد بررسی، دربرگیرنده یک یا چند مسئله ظریف و پیچیده باشد ـ که ازقضا این امر حائز اهمیت است ـ باید حتماً به آنها پرداخته شود. پرداختن به این مسائل ابتدا در مقدمه در طرح سؤال یا بحث نمود می‌یابد و سپس با توجه به پلان، در کل متن، جریان و استمرار دارد تا نهایتاً به آن پاسخ داده شود.

بنابراین در مسئله مهم ابتدا باید آن را به‌خوبی و به‌دقت درک کرد بعد، آن را به‌درستی از مسائل دیگر تفکیک نمود و در نگارش[۲۴] خود به‌کار برد، زیرا درک و دریافت صحیح از مسئله، در چگونگی ساخت پلان و نیز در کیفیت پاسخ‌گویی به پرسش در ضمن متن به ما کمک می‌کند بی‌آنکه از آن منحرف شویم. برای مثال، در مبحث «خیارات»، مسئله خیارات را می‌توان به دو دسته تفکیک کرد: ۱)‌ خیارات مخصوص بیع؛ ۲) خیارات دیگر قراردادها. این انفکاک مسئله به ما کمک می‌کند که دو دسته مزبور از خیارات را ارائه کنیم نه فراتر از آن و نه فروتر، لذا در کل نگارش، این دو موضوع باید به عنوان محور اصلی، مدام پوشش داده شود و راجع‌به آن تحلیل گردد.

نمونه‌ای از محور اصلی

محور اصلی کمک می‌کند که از موضوع خارج نشده و در چارچوب آن، نگارش صورت گیرد. به دیگر سخن، محور اصلی برای متمرکز شدن بر آن موضوعی است که قرار است درخصوص آن سخن گفته شود و از آن خارج نشویم. برای نمونه، می‌توان به موضوع «مسئولیت اجتماعی شرکت در شرکت‌های چندملیتی نفت و گاز» اشاره نمود. در این بحث به بررسی سه موضوع باید پرداخت:

طرح مسئولیت اجتماعی شرکت

مسئله شرکت‌های چندملیتی

شرکت‌های چندملیتی نفت و گاز

این سه موضوع باید حول یک محور پیش روند تا بتوان نگارش ـ در اینجا پایان‌نامه ـ را به اتمام رساند در غیر این صورت افکار زیاد که حاصل از مطالعه مطالب گسترده است اجازه تشکیل یک پلان مطلوب را نخواهد داد. محور اصلی در موضوع بالا، مسئولیت اجتماعی شرکت و اینکه چه راهکارهایی را ارائه می‌کند می‌باشد. در این خصوص می‌توان، محور اصلی را در نمای زیر ارائه کرد:

شرکت‌های چندملیتی نفت و گاز

فعالیت‌های شرکت‌های چندملیتی نفت و گاز

مشکلات و زیان‌های ایجاد شده توسط شرکت‌های چندملیتی نفت و گاز

مسئولیت شرکت‌های نفت و گاز در قبال مشکلات و زیان‌های ایجاد کرده

مسئولیت اجتماعی شرکت به عنوان یک راه‌حل برای پیشگیری و جبران خسارت

ورود مسئولیت اجتماعی شرکت در مقررات داخلی و بین‌المللی

نمای ۱ـ محور اصلی بحث

چنانکه ملاحظه می‌‌گردد مسئولیت اجتماعی شرکت، در تمام موارد ششگانه نمای بالا برجسته است منتها علت عدم ذکر مسئولیت مزبور در موارد یک تا سه صرفاً به‌منظور ایجاد مقدمه و نشان دادن ضرورت مسئولیت اجتماعی شرکت به عنوان یک راهکار است.

گفتار دوم ـ دومین تصمیم: انتخاب سبک نگارش[۲۵]

دومین تصمیمی که پیش از ساختن پلان خواهید گرفت انتخاب شیوه نگارش است که با توجه به آن، به مسئله حقوقی پاسخ خواهید داد که این امر به‌نوعی ارائه شیوه بیان خود ـ که همانا هنر ارائه و متقاعد کردن طرفین است ـ می‌باشد. بنابراین باید برای پاسخ به مسئله حقوقی پرسیده‌ شده یا برای آنچه قرار است به عنوان مقاله، پایان‌نامه، ارائه درسی، سخنرانی و غیره ارائه ‌کنید و اینکه چه سبک نگارش حقوقی را در نظر گیرید، تصمیم‌گیری نمایید. در این مورد می‌توان چند سبک نگارشی خاص را پیشنهاد نمود:

سبک توصیفی:[۲۶] که به‌طور موضوعی و عینی[۲۷] و نه شخصی[۲۸] یک مفهوم حقوقی مانند قانون را تعریف کرده است و جنبه‌های مختلف و نقش آن را توصیف می‌کند. این سبک می‌تواند برای توصیف یک نهاد حقوقی[۲۹] مانند ازدواج به‌کار رود و شرایط و تأثیرات آن را ارائه نماید یا یک اصل[۳۰] مانند اصل قانونی بودن جرائم مجازات همراه با خاستگاه آن و حوزه اجرایی و در بعضی مواقع محدودیت‌ها و استثنائات آن را به‌طور عینی تشریح کند.

در سبک توصیفی می‌توان آنچه را که از کتب درسی حقوقی به صورت مبنایی فراگرفته‌اید بازگو ‌کنید. این سبک اگرچه برای مقطع کارشناسی مفید است ولیکن در مقطع کارشناسی ارشد چندان خوشایند استادان نخواهد بود. بنابراین سعی کنید این سبک را با «سبک تحلیلی» درهم آمیزید و هم‌زمان از هر دو استفاده نمایید.

سبک ارائه[۳۱] (ارائهکننده یک ایده): که هدف از کاربرد این سبک، اثبات امری است. با استفاده از سبک مزبور، پلان را طوری می‌سازید که به یک نتیجه‌گیری بسیار خاص از آن ایده‌ای که در ذهن و نیز قصد ارائه آن داشته‌اید برسید.

این سبک برای لایحه وکالت و نحوه دفاع در دادگاه[۳۲] کاربرد دارد. استادان حقوق از این سبک برای تحلیل یک رأی یا ارائه آنچه که در ذهن دارند و به‌صورت دکترین (آموزه حقوقی) ارائه می‌کنند استفاده می‌نمایند.

سبک مباحثه:[۳۳] که هرگونه بحث را با دسته‌بندی کردن ـ که می‌تواند نقد یا استدلال قبلی را تأیید کند ـ توسعه می‌دهد. این روش مانند روش پیشین مورد استفاده استادان حقوق برای ایجاد دکترین است. تفاوت این روش با روش قبلی در آن است که در روش مباحثه، نظر اولیه وجود دارد و استادان حقوق آن را تأیید و یا رد می‌کنند و در این راستا نظر خود را پیش می‌برند حال آنکه در روش ارائه ایده، نظریه اولیه، ایده فردیِ خودِ نویسنده است که خود استاد حقوق می‌باشد.

سبک تطبیق یا مقایسه:[۳۴] اگرچه این روش، برای ارائه حداقل دو مفهوم یا دو نظام حقوقی روش مطلوبی است ولی به‌قدر کافی دشوار است، زیرا زمانی می‌توان به تطبیق و مقایسه دست یافت که به هر دو مفهوم یا نظام حقوقی تسلط داشت. بنابراین، آغاز نگارش در این سبک زمانی است که ایده‌های کلی و محورهای اساسی را کاملاً متوجه شده باشید و با اطمینان خاطر آن را پیاده کنید.

سبک تحلیل[۳۵] یک مفهوم یا یک سازوکار یا یک نهاد: این روش نزدیک به روش توصیفی می‌باشد اما از حالت عینی خارج شده و باید نظر خود را نیز در آن اعمال نمایید لذا موسوم به «سبک تحلیلی» است.

سبک جمع‌بندی عناصر:[۳۶] این روش در سطح کارشناسی استفاده می‌شود. به این ترتیب که مسائل گفته‌شده در کلاس را به همراه نکات مهم و محور اساسی بازگو و یا مطرح می‌کند.

سبک روند پیشرفت تاریخی:[۳۷] که حقوق موضوعه (روند پیشرفت رویه قضایی)، پیشرفت ایده‌ها، اخلاق حسنه و رویه عملی بر روی یک مسئله خاص را تفسیر می‌کند. برای مثال، اگر موضوع راجع‌به چک باشد در روش ارائه تاریخی، به قانون تجارت (۱۳۱۱)، قانون صدور چک (مصوب ۱۶ تیر ۱۳۵۵)، قانون اصلاحی چک (۱۳۷۲) و قانون (سال ۱۳۸۲) را توضیح می‌دهیم.

آنچه حائز اهمیت است اینکه در یک نگارش، شیوه‌های مختلف را با هم در نیامیزید. هرچند که راجع‌به یک مفهوم یا نهاد حقوقی می‌توان از تکنیک توصیفی استفاده نمود ولی نمی‌توان برای مثال، بخش نخست پاسخ خود را توصیفی و بخش دوم را تطبیقی ارائه کرد. با این‌حال فراموش نشود که روش توصیفی می‌تواند با روش تحلیلی مورد استفاده قرار گیرد. به‌طور نمونه، در حقوق رقابت می‌توان نخست رویه‌های ضد رقابتی در ایران را با توجه به فصل نهم قانون اصلاح قانون اجرای اصل ۴۴ سال ۸۷ توصیف کرد و در بخش دوم به نقد قانون با توجه به نقص آن نسبت به قانون اروپایی یا حقوق ضد رقابت آمریکا پرداخت. بنابراین، مقصود از عدم درآمیختگی این است که هر پاراگراف در عین تناسب و هماهنگی نسبت به کل نگارش‌ها، سبک جداگانه‌ای نداشته باشد. اینجاست که اهمیت تصمیم‌گیری در مرحله پیش از ساختن پلان برای ما روشن می‌شود، لذا پس از مشخص شدن محورهای اساسی و درک و دریافت این امر که چگونه و با چه روشی باید ارائه کنیم وارد مرحله بعدی (ساخت شکل نگارش یا پلان) می‌شویم.

فصل دوم ـ پلان‌نویسی

پلان نگارش حقوقی به‌طور اتفاقی به شما الهام نخواهد شد و ارائه آن، بسته به روش خاصی است که در این فصل بررسی می‌شود. پلان، مرتب کردن مجموعه‌ مطالبی است که پیش از آن خوانده‌اید یا از آن آگاهی دارید و در ذهن شما به‌صورت مجموعه افکار حک شده است. در این صورت تنها باید به‌طور مرتب و قاعده‌مند آن را ارائه کرد.

برای آنکه ارائه‌ای بسامان و بقاعده داشته باشید، سلسله اصول و قواعد ویژه‌ای مخصوص حقوقدان وجود دارد که این قواعد و اصول باید اجرا و یا پیاده گردد، لذا برحسب اتفاق، پلانی ارائه نمی‌شود بلکه قواعد و مدل‌های ویژه‌ای را باید رعایت کرد تا به نگارش مطلوب خود دست یافت.

توصیه‌های کاربردی

برای ساده کردن در امر پلان‌نویسی می‌توانید از پلان کتب درسی کمک بگیرید. این خود دلیل مضاعفی است بر اینکه پلان درسی یا جزوه خود را به‌خوبی بشناسید و آن را حفظ کنید. به همین منوال می‌توانید آن‌گونه که استادان در کلاس یا نویسندگان در کتب درسی خود برای ارائه یک بحث، مباحثی را مطرح می‌کنند، پلان آنها را استفاده کنید. بنابراین باید به پلان‌های ارائه‌شده در کلاس درس، فصل‌ها، گفتارها و حتی یک پاراگراف دقت شود.

به این مسئله که چگونه نویسندگان حقوقی یا استادان یک مسئله را تشریح می‌کنند باید امعان نظر گردد. همیشه تشریح یک بحث، با «مقدمه» آغاز سپس مباحث دیگر مطرح می‌شود که به ترتیب ذیل است: ویژگی مبحث مورد مطالعه، تعریف و ترمینولوژی آن، پیشینه تاریخی، بررسی تطبیقی، طرح بحث و نهایتاً با اعلان پلان، مقدمه پایان می‌یابد.

شما نیز خود درخواهید یافت که مطالعه مبحثی که همه مراتب (ترمینولوژی، اعلان پلان و …) رعایت شده خواندنی‌تر و ساده‌تر است. پس پلان هرچه واضح‌تر، منسجم‌تر و جزئی‌تر باشد خواننده را به مطالعه و یادگیری و حتی حفظ کردن آن بیشتر ترغیب می‌کند.

همچنین بیان این مسئله لازم و ضروری است که یک مبحث می‌تواند به صوَر متفاوتی ارائه شده باشد؛ بدان معنا که یک موضوع یا مبحث در کتب‌ درسی متفاوت می‌تواند دربرگیرنده پلان‌های مختلف باشد. برای مثال، کتاب حقوق تجارت بین‌الملل دکتر محمود عرفانی با کتاب حقوق تجارت بین‌الملل دکتر شیروی از لحاظ پلان متفاوت است و یا کتاب حقوق کیفری کسب‌وکار دکتر امین جعفری با کتاب حقوق کیفری اقتصادی دکتر صالح ولیدی و یا دکتر عباس زراعت تفاوت چشمگیری دارد که این خود ناشی از پلان متفاوت و به تعبیری، دیدگاه‌های گوناگون نویسندگان بر موضوع تقریباً واحد است.

پس از آموختن کل مبحث، کل پلان‌ها را با یکدیگر مقایسه کنید و با طرح این پرسش که کدام پلان برای شما منطقی‌تر و قانع کننده‌تر است خود را جای نویسندگان قرار دهید و سعی کنید دلیل متفاوت پلان را دریابید.

در وهله اول آنچه در پلان‌نویسی ضرورت دارد شناخت چارچوب سنتی و نظری پلان‌نویسی حقوقی است (مبحث نخست) و سپس بررسی نحوه عملی پلان‌نویسی می‌باشد (مبحث دوم).

مبحث اول ـ چارچوب سنتی و نظری پلان‌نویسی حقوقی

نگارش حقوقی (مقاله، لایحه، رساله، سخنرانی و غیره)، در ابتدای امر یک تمرین شکلی است و باید چارچوب شکلی آن را شناخت. اگرچه این چارچوب، اهمیت محتوای متن و ماهیت آن را انکار نمی‌کند اما مسئله شکلی پیش از ورود به بحث، چشمگیرتر و جلوه خطا در آن، فاحش‌تر است.

در پلان‌نویسی موارد زیر باید رعایت گردد:

مقدمه‌ای کامل و منسجم

دو یا چند بخش مجزا و درعین‌حال مرتبط با یکدیگر که خود به دو زیربخش تقسیم می‌شوند.

معمولاً رویه آن است که این قسمت در دو یا سه بخش بیاید که این قسمت‌بندی، تالی حجم مطالب و بخشی هم تابع ذوق و سلیقه نگارنده است. اگرچه اصل، بر دو بخشی بودن می‌باشد اما در برخی مواقع سه بخشی بودن ایراد محسوب نمی‌شود، لذا ضروری است که دقت فراوانی در این امر صورت گیرد.

یک نتیجه موجَز و شفاف که در برخی مواقع نیازی به نتیجه‌گیری هم نیست.[۳۸]

البته در مواقعی که سؤال خاصی موضوع تحقیق است باید پاسخ به پرسش و اثبات فرضیه در قسمت نتیجه‌گیری بیاید.

بنابراین، در پلان گفته‌شده، عناصر زیر مشاهده می‌شود:

عنوان

بخش‌ها و زیربخش‌ها باید عنوان[۳۹] داشته باشند، زیرا خواننده راحت‌تر موضوع مورد مطالعه را فراخواهد گرفت.

در یک دسته‌بندی کلی، بخش‌ها و زیربخش‌ها به صورت زیر تقسیم میگردند:

بخش[۴۰]

فصل[۴۱]

مبحث[۴۲]

گفتار

بند[۴۳]

نخست ـ دوم

الف ـ ب[۴۴]

۱ ـ ۲

برای زیربخش‌های بعد از عدد می‌توان به صورت زیر ادامه داد:

۱-۱ (زیر سطح ۱)

۱-۱-۱ (زیر سطح ۲)

۱-۱-۱-۱ (زیر سطح ۳)

جمله گذر یا ترانزیسیون

«جمله گذر»[۴۵] جمله‌ای است که خواننده را به تغییر موضوع مورد بحث و نیز گریز به موضوع جدید، متوجه می‌سازد. بنابراین، پس از هر مطلب (بخش، زیربخش، فصل، مبحث، گفتار و …) باید جمله گذر را در مقام خود به کار برد تا از تغییر ناگهانی موضوع جلوگیری کنید. برای مثال، هنگام تشریح موضوعی که خود به دو قسمت تقسیم می‌شود و پس از ارائه قسمت نخست موضوع، ملزم می‌شوید در پایان ارائه آن (موضوع)، طبق قاعده از این قبیل جملات استفاده کنید چنانکه در ذیل آمده است:

«پس از مطالعه موضوع X اکنون زمان آن فرا رسیده است که راجع‌به موضوع Y سخن بگوییم».

به‌طورکلی جمله گذر یا ترانزیسیون، به نوعی پیام تغییر لحن نویسنده را به خواننده مخابره می‌کند و اساساً هدف همین است.

مثال دیگر: می‌دانیم اصل مسئولیت کیفری دارای استثنائاتی است که علل موجهه جرم و علل رافع مسئولیت کیفری جزء این استثنائات می‌باشد. برای نگارش حقوقی این اصل و در پایان مقدمه، این جمله را به عنوان اعلان پلان می‌آوریم:

«اصل مسئولیت کیفری، خود به دو استثناء تقسیم می‌شود که نخست به مطالعه علل موجهه جرم می‌پردازیم (الف) و پس از آن، علل رافع مسئولیت کیفری را مورد بررسی قرار می‌دهیم (ب)».

در بخش نخست (الف) هنگامیکه موضوع خود را که در اینجا علل جرم می‌باشد توضیح دادیم و قرار است وارد بخش دوم (ب) که علل رافع مسئولیت کیفری است، شویم، جمله زیرین را به عنوان جمله گذر می‌آوریم:

«…پس از مطالعه علل موجهه جرم، لازم است/ مطلوب است که مورد دوم از استثنائات اصل مسئولیت کیفری را که همان علل رافع مسئولیت کیفری است مورد مطالعه قرار دهیم».

باید توجه کرد که جملات گذر، تکراری نباشند و در استفاده از آنها، نگارشی خلاقانه صورت گرفته باشد. همچنین خواننده اینگونه احساس نکند که نگارش حقوقی به صورت مکانیکی و بی‌روح بوده و همه جا بهطور خودکار این جمله «مطلوب آن است…» تکرار شود، زیرا این احساس برای خواننده ناخوشایند و ملال‌آور است.

اگرچه وجود جمله گذر در پلان لازم و ضروری است اما این امر، قطعی و آمرانه نیست و اگر زمانی احساس شود بدون جمله گذر، لحن به سهولت قابل‌ تغییر است و تغییر موضوع درک شود، نیازی به جمله گذر بی‌روح و مکانیکی نخواهد بود. به عنوان یک توصیه، زمانی از جمله گذر استفاده کنید که موضوعات بخش‌بندی شده بسیار به هم نزدیک بوده به‌طوری‌که اگر جمله گذر نباشد بیم آن می‌رود که خواننده مباحث را با هم خلط کند.

تعادل در قسمت‌ها[۴۶]

علاوه بر اینکه بخش‌ها باید منسجم باشد (کمابیش متناسب بودن هر بخش از لحاظ تعداد صفحات)، به تعادل رسیدن محتوای آن نیز لازم و ضروری است. بنابراین، همه مطالب پراهمیت خود را در پایان آن (مطالب) نیاورید. نکات مهم که قرار است بررسی شود مختص بخش اول و نیز آغازین بخش دوم می‌باشد و جمع‌بندی مطالب همیشه در انتهای بخش دوم و یا به‌صورت مجزا، در قسمت نتیجه‌گیری می‌آید.

آنچه درباره عنوان، جمله گذر، تعادل در قسمت‌ها بیان شد ممکن است در برخی مواقع با اغماض اعمال نشود اما این امر استثناست و باید همه موارد با دقت صورت گیرد. بنابراین یک موضوع را می‌توان به جای دو قسمتی، سه قسمتی ارائه کرد یا یک بخش می‌تواند خود به سه زیربخش تقسیم گردد. همچنین در بعضی مواقع نتیجه‌گیری می‌تواند در چند سطر ارائه شود، اما همان‌طورکه گفته آمد در ارائه مطالب، نهایت دقت باید اعمال گردد تا نکته یا مطلبی از قلم نیفتد.

با تمرین و ممارست درخواهید یافت که این تلاش پلان‌نویسی که با جمع کردن و ایجاد تعادل میان بخش‌ها صورت می‌گیرد به شما کمک می‌کند تا افکار خود را دقیق، منظم، قاعده‌مند و متقاعدکننده ارائه کنید.

در این مبحث باید به‌طور مفصل مقدمه را به عنوان یک بخش پایه جداگانه بررسی نمود (گفتار نخست) سپس وارد بخش‌های دیگر متن با توجه به پلان شد (گفتار دوم).

گفتار اول ـ مقدمه[۴۷]

اگر نگارش حقوقی را مانند مغازه‌ای در نظر بگیرید که کالاهایی برای فروش داشته باشد، مقدمه این نگارش به‌مثابه ویترین این مغازه است. چیدمان باسلیقه کالاها باعث می‌شود که مشتریان بیشتری وارد مغازه شوند. ارائه خوب یک مقدمه منجر به ترغیب خواننده می‌گردد تا کل آنچه را که نوشته‌اید مطالعه کند. بنابراین، مقدمه به همان میزان‌ که بخش‌های نگارش حقوقی اهمیت دارند مهم است و این در حالی است که در اغلب مواقع توسط پژوهشگران مورد غفلت قرار می‌گیرد. قطع به یقین تنظیم یک مقدمه خوب تأثیر فراوان و بسزایی بر خواننده خواهد گذاشت. پژوهشگری که مقدمه را به‌نحو مطلوبی به نگارش درآورده باشد نمره خوب و درخوری نیز به وی تعلق خواهد گرفت.

برای نگاشتن یک مقدمه خوب ملزم به رعایت مراحل ذیل هستید:

اول ـ موضوع مورد بحث را به مرور باز کنید

به این معنا که نخست به‌طورکلی راجع‌به موضوع سخن بگویید سپس آن را به صورت جزئی تشریح نمایید. بدین ترتیب به‌تدریج و با جملات بعدی، موضوعات شبیه به آن را از حوزه مطالعه خارج کرده تا به بحث اصلی برسید. برای مثال، اگر موضوع مورد مطالعه اسناد تجاری است، کلیات اسناد و ویژگی‌های آن را در مقدمه تشریح می‌کنید پس از آن به ذکر این مسئله می‌پردازید که اسناد تجاری می‌تواند عام و یا خاص باشد. چند جمله درخصوص اسناد عام (اوراق مشارکت، اوراق قرضه، بارنامه و …) توضیح دهید، سپس به بحث اصلی که همان چک، برات و سفته است بپردازید. بنابراین مطابق مثال فوق‌ از اسناد عام به اسناد خاص متمرکز شوید و کل نگارش خود را بر این موضوع اختصاص دهید. تفکیک اسناد تجاری عام و خاص در همان مقدمه و ابتدای کار و به‌مرور صورت خواهد گرفت. در کل متن، تنها به بررسی اسناد تجاری خاص پرداخته خواهد شد نه اسناد تجاری عام.

دوم ـ تعریف اصطلاحات حقوقی

در مقدمه و ابتدای امر، اصطلاحاتی را که قرار است در طول نگارش از لحاظ ماهوی توضیح دهیم، از حیث حقوقی به تعریف دقیق آنها می‌پردازیم. در مثال فوق، چک، سفته و برات را در همان مقدمه تعریف می‌کنیم. با این ‌حال در بعضی مواقع تعریف یک اصطلاح حقوقی می‌تواند در خود متن ذکر گردد و این زمانی است که موضوع تعریف‌شده، موضوع اصلی نباشد و به‌صورت تبعی آن را مطالعه می‌کنیم که در این صورت مشخصاً و به‌طور وضوح در مقدمه نمی‌آید.

سوم ـ قرار دادن متون قانونی

متون قانونی آنگاه که کلی باشد برای ورود به بحث لازم است و خواننده نیاز دارد که بداند از لحاظ حقوقی موضوع مورد بررسی در کدام قانون یا در چه ماده‌ای پیش‌بینی شده و اصولاً این نهاد در نظام حقوقی مورد مطالعه، تابع کدام قوانین و مقررات است. برای مثال، زمانی‌که راجع‌به مقررات بانکی ایران مطالعه صورت می‌گیرد، خواننده باید بداند بانکداری ایران از نظام بانکی اسلامی‌ای تبعیت می‌کند که متن قانونی آن «قانون بانکداری بدون ربا مصوب ۸ شهریور ۱۳۶۲» است و همه این موارد تبعاً در مقدمه بیان می‌گردد.

تحلیل یک متن قانونی مسلماً در متن نگارش‌ها ذکر می‌شود اما آگاهی و شناخت آن برای ورود به بحث در مقدمه پیش‌بینی می‌گردد. این امر به خواننده کمک می‌کند تا پیش از ورود به بحث و تحلیل حقوقی اساساً بداند که درباره چه قانونی قرار است سخن به میان آید.

در یک قاعده کلی، متون قانونی ناظر به بحث، در مقدمه بیان می‌شود.

چهارم ـ ارجاع به منابع تاریخی یا منابع تطبیقی

در برخی مواقع لازم است علاوه بر متن قانونی، ارجاع تاریخی به موضوع نیز صورت گیرد. به عبارت دیگر، بیان پیشینه و تحولات تاریخی موضوع در بسیاری موارد برای تحلیل مورد نیاز است. برای نمونه، در حقوق کار ایران، ناگزیر هستید که علاوه بر ارجاع به قانون کار، چند سطری نیز راجع‌به سابقه تاریخی تقنین قانون کار در ایران پس از انقلاب اسلامی بنویسید. در قانون روابط مؤجر و مستأجر نیز به همین‌گونه است. گذشته از آن، برخی مواقع لازم است متن مذاکرات نمایندگان از لحاظ تاریخی بررسی گردد.

اگر موضوعی جدید باشد (بحث حاکمیت شرکتی)، مراجعه به متون حقوقی کشورهای دیگر الزامی است.

پنجم ـ طرح محورهای اساسی

آنچه در فصل راجع‌به آمادگی برای ارائه پلان گفته شد، در مقدمه پیاده و اجرا می‌شود. در این مرحله (مقدمه) باید توجیه کنید که: چرا موضوع شما به دو دسته مهم X و Y تقسیم می‌شود؟ این دو دسته همان محورهای اساسی هستند که مقرر شده است آنها را در بخش نخست و دوم نگارش خود، تشریح، توصیف، تجزیه و تحلیل نمایید و یا نمایش دهید. به سخن دیگر، تصمیمی را که به‌منظور ارائه پلان به دو بخش X و Y گرفته‌اید در مقدمه بازگو و توجیه کنید. برای مثال، در حقوق مدنی، بخش اموال به دو دسته منقول و غیرمنقول تقسیم می‌شود. اگر قرار است توضیح درباره اموال، کلی باشد محور اساسی بحث، اموال منقول و غیرمنقول است. بنابراین، چرایی این دو بحث به عنوان محور اساسی را در مقدمه توضیح می‌دهید و با توجه به مواد ۱۱، ۱۲ و ۱۹ قانون مدنی، و در متن نگارش خود در قسمت (الف) و (ب) هرکدام را جداگانه از لحاظ حقوقی تشریح می‌کنید.

ششم ـ مسئله بحث،[۴۸] طرح بحث یا سؤال کلی

«مسئله بحث» یا «طرح بحث»، قلب موضوع است. به عبارت دیگر، با سؤال اساسی راجع‌به آنچه می‌خواهیم بگوییم پلان خود را دسته‌بندی می‌کنیم. برای نمونه، اگر موضوع، عقد وقف باشد مسئله اصلی یا طرح بحث این است که: آیا در هر جهتی می‌توان یک مال را وقف کرد؟ و دیگر اینکه چه افرادی از وقف منفعت می‌برند؟ این دو سؤال ـ که بحث اصلی درخصوص وقف است ـ باعث می‌شود برای توضیح آن، مبحث وقف را به دو دسته تقسیم کنیم: ۱) جهت وقف؛ ۲) موقوفٌ‌علیهم. این دو مبحث درواقع تشریح ماده ۵۵ قانون مدنی است که در وقف، عین مال حبس و تسبیل منافع آن را تعریف می‌کند. پس مسئله یا طرح بحث همان بحثی است که قرار است راجع‌به آن مفصل توضیح دهیم و برای آمادگی ذهنی خواننده و شنونده آن را به‌صورت سؤالی در انتهای مقدمه بیان می‌داریم. این امر کمک می‌کند تا مخاطب بداند پس از طرح سؤال در انتظار چه پاسخی باشد و اینجاست که مطلب مورد تشریح معمولاً به دو دسته تقسیم خواهد شد. لازم به ذکر است که با طرح بحث، محورهای موضوع مشخص می‌شود و خارج از محورهای موضوع نمی‌توان مطلبی را نگاشت. اگر در طرح بحث کلی مثال پیشین، وقف به معنای حبس مال و تسبیل منفعت باشد به‌طوری‌که این موضوع، محور سخن قرار گیرد، جهت وقف و موقوفٌ‌علیهم، شرایط آنها، ویژگی مال موقوفه و غیره از محورهای اساسی هستند که با توجه به پلان ساخته شده باید درباره آنها سخن گفت.

طرح بحث، موارد اختلاف و دیدگاه‌ها همه باید در مقدمه مطرح شود با این‌حال باید توجه کرد که هیچ کلمه‌ای مبنی بر ارائه راه‌حل نسبت به آن مسئله حقوقی در مقدمه نمی‌آید و همان‌طور که گفتیم طرح بحث تنها برای آگاه و آماده کردن ذهن مخاطب و ترغیب وی برای مطالعه ادامه مطالب است.

هفتم ـ اعلان یا آگهی پلان[۴۹]

آگهی پلان، آخرین پاراگراف از مقدمه است و به خواننده کمک می‌کند تا بداند پس از طرح سؤال یا بحث چه مواردی قرار است مطرح و به‌تفصیل تحلیل شود. طرح پلان معمولاً جملاتی است که به توجیه این مسئله که چرا پلان به دو بخش تقسیم شده است، می‌پردازد. برای مثال، در مبحث وقف ـ که پیش‌تر گفته شد ـ اعلان پلان به این صورت خواهد بود:

«مطلوب است که مطالعه بحث وقف را از دو دیدگاه جهت وقف (بخش اول) و اشخاصی که از وقف منفعت می‌برند (بخش دوم) بررسی کنیم».

پس به‌منظور اعلان پلان (آخرین قسمت مقدمه)، از چندین جمله در پاراگراف آخر استفاده می‌کنیم به این صورت که تنها به ذکر این مسئله که چرا پلان دو بخش شده است با اشاره به بخش‌های آن در داخل پرانتز بسنده خواهیم کرد.

گفتنی است که اعلان پلان در متن نیز می‌تواند وجود داشته باشد؛ یعنی زمانی‌که بخش به اتمام می‌رسد و خود آن بخش به چند قسمت تقسیم می‌شود می‌توان برای آگاهی بیشتر خواننده، بخش‌های بعدی را ـ همان‌گونه که گفتیم ـ اعلان کرد. با این‌ وجود باید گفت اعلان پلان برای بخش‌های درون متن الزامی نیست و این ضرورت، تنها برای مقدمه است.

همه مطالب مذکور درخصوص مقدمه باید اعمال شود، اما نباید فراموش نمود که نگارش مقدمه در آخرین مرحله و پس از نگارش متن صورت می‌گیرد زیرا پس از اتمام متن و با توجه به دوری کردن از آن، ذهن با فراغ خاطر و بی‌آنکه به قسمتی از متن بیش از دیگر قسمت‌ها وابستگی داشته باشد، با دیدی فرامتنی مقدمه را ارائه می‌کند.

گفتار دوم ـ انواع پلان برای چارچوب‌دهی متن

برای چارچوب دادن متن باید آن را پلان‌بندی کرد که در این صورت دو نوع پلان را می‌توان در نظر گرفت:

پلان ماهوی:[۵۰] به این معنا که از لحاظ ماهوی و با توجه به مباحثی که قرار
است تشریح کنید، پلان خود را بسازید. این پلان متشکل از مجموعه ‌ایده‌هایی است که حول محورهای اصلی بحث خواهد کرد.

برای یافتن پلان ماهوی هیچ دستورالعمل خاصی وجود ندارد و یافتن پلان مبحث برعهده خود شماست. پلان‌های ماهوی با یکدیگر متفاوت‌ و گوناگون هستند. تنها روش برای ساختن این‌گونه پلان، درک عمیق موضوع و دسته‌بندی کلی آن به دو بخش از نظر ماهوی خواهد بود.

پلان تکنیک: علاوه بر پلان‌های پیش‌گفته، پلان‌های دیگری نیز وجود دارند که به آن، «پلان تکنیک» یا «پلان مدل»[۵۱] گویند. برخلاف پلان ماهوی، پلان‌های تکنیک، پلان‌های از پیش تعیین شده هستند که می‌توانید با از بر کردن آنها یک موضوع را به‌خوبی تحلیل کرده، پلان آن را بنویسید و اما نمونه‌ای چند از پلان‌های تکنیک که در ذیل بیان شده است:

اول ـ پلان برای توضیح یک مفهوم حقوقی

در این‌گونه پلان، یک مفهوم (برای مثال، مفهوم شخص حقوقی[۵۲] یا تکرار جرم[۵۳]) توضیح داده می‌شود.

نخست: مفهوم یا تعریف یا توضیح یا ماهیت یا عناصر سازنده:

الف ـ نقش مفهوم

ب ـ کارکرد مفهوم

دوم: اجرای مفهوم حقوقی:

الف ـ اشکال آن

ب ـ ضمانت‌اجرا

ج ـ ادله اثبات

دوم ـ پلان برای یک نهاد حقوقی

در این نوع پلان، یک نهاد حقوقی مانند ازدواج یا شرکت تجاری تشریح می‌گردد.

نخست: شرایط تشکیل نهاد حقوقی

دوم: تأثیر یا عملکرد نهاد حقوقی

سوم ـ پلان برای یک سازوکار قضایی

این پلان مختص سازوکار قضایی است مانند ابطال یک رأی اداری یا اعتراض شخص ثالث.

نخست: مورد قضایی مورد مطالعه

دوم: رژیم حقوقی و چگونگی اجرای آن[۵۴]

چهارم ـ پلان برای تشریح یک حق یا یک نهاد

پلان تشریح یک حق یا نهاد مانند حق مالکیت یا وقف به صورت زیر خواهد بود:

نخست: تشکیل یا شرایط وجودی آن یا شرایط تحصیل حق

دوم: کارکرد یا اجرای آن حق[۵۵]

سوم: انحلال یا پایان حق (در صورت وجود)

پنجم ـ پلان یک نهاد یا یک سازوکار حقوقی

در اینجا باید اذعان نمود که نهاد یا یک سازوکار قضایی یا حقوقی، تشریح نهاد نیست، بلکه فعالیت و سازوکار این نهاد را تشریح می‌کند. برای مثال، نظارت بر اسلامی بودن قوانین توسط شورای نگهبان یا نهاد دادگاه انقلاب.

نخست: تکنیک تحلیل یا توصیف سازوکار یا نهاد

دوم: اهداف وجودی نهاد:

به چه دلیلی نهاد یا سازوکار وجود دارد؟

چگونه اجرا می‌شود؟

انجام و فرجام نهاد چگونه است؟

ششم ـ پلان یک اصل یا یک قاعده

این پلان برای تشریح یک اصل یا یک قاعده حقوقی به‌کار می‌رود. برای نمونه، اصل قانونی بودن جرائم و مجازات‌ها در حقوق کیفری یا اصل نقدینگی در حقوق بانکی به موارد ذیل می‌پردازد:

نخست: اصول و مبانی:

الف ـ اهداف اصل یا قاعده یا خاستگاه آن

ب ـ محتویات و شمول اصل بر آن[۵۶]

دوم: حوزه اجرایی اصل:

الف ـ اجرای اصل یا قاعده

ب ـ استثنائات اصل یا قاعده یا محدودیت‌های آن

یا

نخست: اصول و مبانی:

الف ـ مبانی اصل

ب ـ اهداف

ج ـ دلالت

دوم: چگونگی اجرا

الف ـ اجرای اصول – استثنائات

هفتم ـ پلان یک نظریه حقوقی[۵۷]

نظریه حقوقی مانند نظریه استقلال شخصیت حقوقی با پلان زیر قابل توصیف است:

نخست: ارائه تئوری حقوقی (مبانی تئوری، نظریه حقوقی، ادله نظریه)

دوم: انتقادات وارد بر تئوری حقوقی

سوم: حوزه اجرایی تئوری حقوقی در حقوق موضوعه

هشتم ـ پلان برای مقایسه و مطالعه تطبیقی[۵۸]

این پلان برای تشریح دو موضوع، میان دو مفهوم٬ نهاد٬ اصل٬ تکنیک و غیره با تمرکز بر نقاط افتراق و اشتراک آنها به‌کار می‌رود.[۵۹]

مقدمه

هدف از مقایسه

معیار مقایسه

نخست: نقاط مشترک

دوم: نقاط خاص یا افتراق

نهم ـ پلان برای تشریح استدلالات

استدلال راجع‌به یک موضوع مانند جانشین‌های مجازات‌های سالب آزادی، با پلان زیر قابل ‌ارائه است.

نخست: استدلالات موافق

دوم: استدلالات مخالف

گفتنی است که پلان مدل‌های فوق‌الذکر تنها برای سهولت یادگیری به کار می‌رود و پژوهشگر می‌تواند به راحتی آن را حفظ و استعمال نماید. با این ‌حال، حذف یا اضافه برخی بخش‌ها ممکن است. به‌طوری که در صورت وجود اطلاعات بیشتر، می‌توان آن را در مقدمه، درج و یا از آن (مقدمه) خارج نمود. به علاوه، پلان مدل‌های پیش‌گفته اغلب با نحوه نگارش توصیفی است و برای تحلیل، تشریح و ارائه استعمال می‌گردد.

اگر قرار بر دفاع از نظریه‌ای باشد ـ که این امر در زمان نوشتن رساله دکتری بسیار حائز اهمیت است ـ نحوه نگارش باید از حالت عینی[۶۰] خارج شده، حالت موضوعی و شخصی،[۶۱] بر خود گیرد؛ بدین معنا که توضیحات از حالت تحلیلی ـ عینی خارج شده، در جهت دفاع از عقاید شما که قرار است در قالب پایان‌نامه یا رساله درآید ارائه می‌شود. به سخن دیگر، نظرات نویسنده در متن به صورت فعالانه منعکس شده باشد تا جنبه انفعالی متن محو گردد.

بنابراین، پلان مدل برای دفاع از عقیده شما به این صورت خواهد بود:

اول: ارائه نظریه مخالف[۶۲]

دوم: دفاع و توجیه استدلال خود

در پلان بالا هرکدام از بخش‌های مختلف می‌تواند خود به چندین زیربخش تقسیم شود و در هر زیربخش یک نظریه مخالف را توضیح داد یا استدلال خود را به چندین زیربخش تقسیم نمود.

اگر قرار است تحول و یا تکامل قضایی را تشریح کنید باید مراحل این تحول را تک‌تک در هر بخش ارائه نمایید. از آنجا که قاعدتاً تحول قضایی در ایران از طریق قانونگذاری صورت می‌گیرد به یاد داشته باشید که هر قانونی را در بخش مجزا مورد تحلیل قرار دهید. برای مثال، اگر عنوان رساله «بررسی حقوق متهم در آیین دادرسی کیفری» باشد می‌توان به دو بخش « قانون آیین دادرسی کیفری قبل از سال ۱۳۹۲» و «آیین دادرسی کیفری سال ۱۳۹۲» تقسیم کرد. مع‌الوصف باید توجه داشت که این پلان، بسیار ابتدایی است و برای ارائه در رساله، مطلوب نخواهد بود و بهتر است آن را برای امتحانات کتبی پایان ترم دانشگاه با توجه به محدودیت زمانی و نداشتن فرصت کافی برای اندیشیدن درخصوص ساخت پلان مطلوب، استفاده نمود.

پس پلان تکامل قضایی یک پلان تاریخی است که باید در آن سیر تکامل قضایی با ذکر رویه قضایی نشان داده شود.

مبحث دوم ـ اجرای عملی پلان

پس از مطالعه تئوری چگونگی نوشتن پلان، به صورت عملی و به طریق زیر در سه مرحله پلان تهیه می‌شود:

مرحله اول: جمع‌آوری پلان ایده

پلان ایده[۶۳] در مرحله نخست پلان‌نویسی، مجموعه‌ای از افکار است که راجع‌به موضوع مورد مطالعه به ذهن شما خطور می‌کند. برای گردآوری پلان ایده لازم است موضوع را به‌خوبی بشناسید و با مطالعات تکمیلی، این پلان را تکمیل کنید. در این صورت دانسته‌ها، مطالعات و ذهنیات خود از موضوع را به‌صورت بولت پوینت، فهرست‌وار و به صورت عنوان در یک برگه سفید می‌نویسیم.

برای مثال، در حقوق تجارت، قسمت شرکت‌های سهامی (حقوق تجارت ۲) راجع‌به شرکت‌های سهامی مسائل زیر به ذهن متبادر می‌شود:

ماهیت حقوقی شرکت سهامی

انواع شرکت سهامی

پذیره‌نویسی در شرکت‌های سهامی

مجمع عمومی شرکت‌های سهامی

بازرسان در شرکت‌های سهامی

ماهیت سهام

اختیارات مدیران

نحوه انتخاب مدیران

تابعیت و اقامتگاه شرکت سهامی

انواع سهام

موارد منع انتخاب مدیران

عزل و استعفای مدیران

بازرسان و حسابرسان

وظایف بازرسان

انحلال شرکت‌های سهامی

مسئولیت کیفری و مدنی مدیران

مسئولیت کیفری شخص حقوقی

مسئولیت بازرس(ان)

تاریخچه پیدایش شرکت‌های سهامی

تصفیه شرکت

مرحله دوم: دسته‌بندی

در این مرحله، موضوعات شبیه به هم را در یک دسته قرار می‌دهیم. و همچنین ایده‌های نامنظم، با دسته‌بندی منظم شده تا وارد مرحله بعدی (پلان‌بندی) شویم.

با توجه به مثال فوق، دسته‌بندی به صورت زیر خواهد بود:

موضوعات راجع‌به چیستی و ماهیت شرکت‌های سهامی: ۱، ۲، ۶، ۱۰، ۱۹

موضوعات مربوط به تشکیل شرکت سهامی: ۳، ۴، ۹

موضوعات درخصوص کارکرد شرکت سهامی: ۵، ۷، ۸، ۱۱، ۱۲، ۱۳، ۱۴، ۱۵

موضوعات درباره مسئولیت در شرکت سهامی: ۱۶، ۱۷، ۱۸

موضوعات درمورد پایان شخصیت حقوقی: ۱۵، ۲۰، ۲۱

باید دقت کرد که موضوع (هر عدد) تنها در یک دسته قرار می‌گیرد و نمی‌توان آن را در چندین دسته قرار داد. به‌علاوه، ایده‌هایی که حول محور بحث نیستند را باید در مرحله دسته‌بندی حذف نمود بی‌آنکه در پلان نهایی برای آن، جایگاهی در نظر گرفت.

با توجه به دسته‌بندی فوق راحت‌تر می‌توان به یک پلان دست یافت.

مرحله سوم: پلان‌بندی

این مرحله، آخرین مرحله کاری است و با توجه به اینکه موضوعات دسته‌بندی شده‌اند بسیار راحت می‌توان پلان موردنظر را پیدا کرد.

آنچه در این مرحله اهمیت دارد از یک طرف، تناسب در دسته‌بندی‌هایی است که به صورت بخش، فصل، مبحث، گفتار و غیره می‌آید. از طرف دیگر، انتخاب عنوانی مناسب برای هر بخش، فصل، مبحث، گفتار و غیره است. اگرچه برای پلان‌های درسی که تکرار مطالب کلاس می‌باشد نمی‌توان عناوینی خارج از مطالب تدریس‌شده معرفی نمود، اما در مواردی مانند سخنرانی، مقاله، رساله و غیره که خود اثری را می‌آفرینید، این شما هستید که باید عنوان متناسب با موضوع را بیابید (که دراین‌باره پیش‌تر توضیح داده شد).

در مثال بالا موضوعات اولیه نظیر ماهیت شرکت، انواع شرکت، انواع سهام، همه در مقدمه می‌آید. بخش‌های اصلی پلان، راجع‌به تشکیل شرکت و کارکرد شرکت، مسئولیت در شرکت و نهایتاً پایان شخصیت حقوقی شرکت خواهد بود.

بنابراین، پلان راجع‌به شرکت‌های سهامی به‌صورت زیر خواهد بود:

مقدمه

ماهیت شرکت سهامی

انواع شرکت سهامی

اهمیت اقتصادی شرکت سهامی

تاریخچه پیدایش شرکت سهامی

سهام و انواع آن و احیاناً تبدیل سهام

بخش اول: تشکیل شرکت سهامی:

الف ـ تشکیل شرکت سهامی عام

الزامات مالی

الزامات قانونی

الزامات مقدماتی

ب ـ تشکیل شرکت سهامی خاص

تسلیم اظهارنامه

دیگر الزامات

بخش دوم ـ کارکرد شرکت (نهاد ادارهکننده شرکت):

الف ـ انتخاب و عزل مدیران

انتخاب مدیران

موانع انتخاب مدیران

عزل مدیران

استعفای مدیران

ب ـ اختیارات مدیران

اختیارات قانونی

محدودیت اختیارات مدیران

بخش سوم: نهاد کنترلکننده شرکت

مقدمه: تفاوت بازرس و حسابرس:

الف ـ انتخاب و عزل بازرسان

انتخاب بازرسان

عزل بازرسان

ب ـ وظایف بازرس

وظایف کلی بازرسان

وظایف جانبی بازرسان

اختیار بازرس

بخش چهارم: مسئولیت در شرکت‌های سهامی

مقدمه

مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی

مسئولیت راجع‌به تشکیل شرکت

الف ـ مسئولیت کیفری

ب ـ مسئولیت مدنی

بخش پنجم: انحلال و تصفیه شرکت سهامی:

الف ـ انحلال شرکت

انحلال راجع‌به سرمایه

انحلال با تصمیم مجمع عمومی فوق‌العاده

ب ـ تصفیه شرکت سهامی

مقررات ماهوی درباره تصفیه

مقررات شکلی درخصوص تصفیه

در یک پلان کلی‌تر می‌توان این‌گونه ارائه کرد:

بخش اول: تشکیل شرکت سهامی

بخش دوم ـ کارکرد شرکت:

الف ـ نهاد اداره‌کننده شرکت

ب ـ نهاد کنترل‌کننده

ج ـ مسئولیت‌های شرکت

بخش سوم ـ انحلال شرکت

همان‌طور که ملاحظه می‌شود پلان‌بندی همانا دسته‌بندی و منظم کردن افکار، ایده‌ها و مطالعات ماست تا بتوانیم به صورت قاعده‌مند افکار خود را بیان کنیم.

ذکر این نکته مهم و ضروری است که اگر محورهای اساسی و طرح بحث، کلی باشد ـ مانند مثال بالا درخصوص شرکت‌های سهامی ـ با توجه به تعدد محورهای بحث، امکان بخش‌بندی بیش از دو یا سه دسته وجود دارد که در صورت توجیه آن، بلا اشکال است.

با توجه به موضوع درسی (گفتار اول) و رساله (گفتار دوم)، دو نمونه از پلان‌نویسی در ذیل ارائه می‌گردد.

گفتار اول ـ نمونه پلان یک موضوع درسی حقوقی[۶۴]

اگر از شما خواسته شود که مبحث دفاع مشروع (حقوق جزای عمومی ۲) را توضیح دهید، به طریق زیر عمل می‌کنید.

مرحله اول: پلان ایده

برای دفاع مشروع پس از مطالعه جزوه و کتب‌ درسی، قاعدتاً ایده‌های زیر به ذهن متبادر می‌شود:

دفاع از مال

امکان فرار از صحنه

دفاع در مقابل افراد غیرمسئول

نظریه‌های مختلف راجع‌به دفاع مشروع

تجاوز به نفس

تجاوز به عِرض

تجاوز به آزادی تن

تجاوز به مال

جدی و حقیقی بودن خطر

حمله غیرعادلانه و خلاف حق

غیرقابل احتراز بودن از خطر

تناسب دفاع با حمله

امکان استمداد از دیگران

امکان دفع خطر

امکان فرار از صحنه

توجیه دفاع مشروع

پس از پیاده‌سازی کلیه دانسته‌هایمان درخصوص دفاع مشروع، وارد مرحله دوم (دسته‌بندی افکار) می‌شویم.

مرحله دوم: دسته‌بندی

با توجه به مواردی که به صورت پلان ایده بر روی کاغذ آوردیم می‌توان مبحث دفاع مشروع را به صورت زیر دسته‌بندی کرد:

موضوعات درخصوص کلیات دفاع مشروع: ۴، ۱۶

موضوعات درباره شرایط حمله در دفاع مشروع: ۵، ۶، ۷، ۸، ۹، ۱۰، ۱۱

موضوعات راجع‌به شرایط دفاع برای رفع مسئولیت کیفری در دفاع مشروع: ۱، ۲، ۳، ۱۲، ۱۳، ۱۴، ۱۵

پس از دسته‌بندی کل افکارمان وارد مرحله سوم که همان پلان‌بندی است می‌شویم.

مرحله سوم: پلان‌بندی

در‌نهایت، پلان کلی راجع‌به دفاع مشروع، با توجه به بخش‌هایی که قرار است بنویسید و با عنایت به عناوین متناسب با موضوع هر بخش، به صورت زیر خواهد بود:

مقدمه

موجه بودن دفاع مشروع

نظریه‌های درخصوص دفاع مشروع

بخش نخست: شرایط حمله در دفاع مشروع

الف ـ موضوع حمله

نفس

مال

جان

آزادی خود یا دیگری

دفاع از دیگری

ب ـ قریب‌الوقوع بودن حمله

غیرعادلانه بودن حمله

غیرقابل احتراز بودن خطر

بخش دوم: شرایط دفاع در دفاع مشروع

الف ـ ضرورت دفاع

امکان دفع خطر

امکان استمداد از دیگران

امکان فرار از صحنه

ب ـ تناسب دفاع با حمله

لازم نبودن عمل ارتکابی به شکل افراطی آن

همان‌گونه که ملاحظه می‌شود این‌گونه پلان‌نویسی سه مرحله‌ای کمک می‌کند تا مجموعه مطالب را به‌سهولت در ذهن خود دسته‌بندی کنید. به‌علاوه، در مرحله کارشناسی به پژوهشگر در یادگیری مطالب پایه یاری می‌رساند.

گفتار دوم ـ پلان راجع به یک رساله

درخصوص پلان‌نویسی با توجه به در دسترس نبودن مطالب، ابتدا لازم است که تحقیق کامل و دقیق صورت گرفته، سپس مراحل پلان‌نویسی رعایت شود.

اگر موضوع رساله «حمایت از مصرف‌کنندگان خدمات بانکی»[۶۵] است پس از تحقیق و مطالعه و نوشتن کتابشناسی برای پلان‌نویسی مانند شیوه مرسوم توضیح داده‌شده، به طرق زیر عمل می‌کنیم:

مرحله اول: پلان ایده

مجموعه آنچه که در برخورد اول از موضوع و نیز پس از بررسی منابع راجع‌به موضوع پیش‌گفته به‌دست آمده را فهرست‌وار به شرح زیر بر کاغذ پیاده می‌کنیم:

کلیات حقوق مصرف‌کننده

سیر تاریخی حمایت از مصرف‌کننده

بانک، ارائه‌کننده خدمات

ضرورت حمایت از مصرف‌کننده

انواع خدمات بانکی

قوانین بانکی حامی مصرف‌کننده

سازمان‌های حامی مصرف‌کننده

قراردادهای الحاقی

قراردادهای بانکی

تسهیلات بانکی و نظام پرداخت

مسئولیت و تعهدات بانک در قبال مصرف‌کننده

ورشکستگی بانک و مسئولیت در قبال مصرف‌کننده

سپرده‌گذار بانکی به عنوان مصرف‌کننده

مفهوم مصرف‌کننده خدمات بانکی

وظایف مصرف‌کننده

مفهوم بانک

مفهوم خدمات بانکی

رویه قضایی

حل‌وفصل اختلافات بانکی

شروط الحاقی

تعهد به اطلاعات

تعهد به مشاوره

مسئولیت مدنی بانک

مسئولیت کیفری بانک

مسئولیت قراردادی بانک

افشاء اطلاعات

تفسیر قرارداد بانکی

بدهکار بانکی

ادله اثبات دعوا

ملاحظه می‌شود که نظام پلان‌نویسی رساله، بسیار پیچیده‌تر از بازگویه مطالب کلاسی است لذا پلان در عین دقیق، جامع و مانع بودن باید کلیه مطالب را ارائه کند. با این‌حال، قابل توجه است که در بسیاری از موارد همه آنچه که مطالعه و تحقیق شده، نیاز به ذکر آنها در متن نیست و اساساً می‌توان آنها را حذف کرد.

مرحله دوم: دسته‌بندی

با توجه به مطالب ارائه‌شده، سعی می‌کنیم آنها را دسته‌بندی نماییم و به حذف ایده‌هایی که در محورهای اصلی جایگاهی ندارند می‌پردازیم (۱۸، ۱۹)، لذا می‌توان دسته‌بندی زیر را ارائه کرد:

مطالب درخصوص کلیات حمایت از مصرف‌کننده: ۱، ۲، ۴

مطالب در ارتباط با موضوع حمایت: ۳، ۵، ۱۰، ۱۳، ۱۴، ۱۵، ۱۶، ۱۷، ۲۰، ۲۷، ۲۸

مطالب درباره سازوکار حمایت: ۶، ۷، ۱۱، ۱۲، ۲۰، ۲۱، ۲۲، ۲۳، ۲۴، ۲۵، ۲۶، ۲۹

مطالب مربوط به قراردادها: ۸، ۹

مرحله سوم: پلان‌بندی

با عنایت به دسته‌بندی کلی، پلان زیر پیشنهاد می‌گردد. باید توجه نمود که برخلاف پلان درسی که بخش‌ها می‌توانند بیش از دو یا سه بخش باشند، در رساله باید تلاش شود که بخش‌ها حتی‌المقدور دو قسمت گردند و از آن فراتر نروند، لذا اگر در مرحله دسته‌بندی، پایان‌نامه به چهار دسته تقسیم شد باید در مرحله پلان‌نویسی نقاط مشترک را یافت و این چهار دسته را به دو دسته تقسیم نمود.

برای نمونه، در مثال بالا، کلیات حمایت و موضوع حمایت می‌تواند در یک دسته قرار گیرد (مقدمه و بخش نخست)؛ سازوکار حمایتی، قراردادها (از حیث حمایتی) و نهادهای حامی می‌توانند با اغماض در دسته دیگر قرار گیرند.

البته این نکته قابل توجه است که در برخی دانشگاه‌ها یک بخش یا فصل را کلاً به کلیات که همان طرح‌نامه (پروپوزال) است اختصاص می‌دهند. در این خصوص به‌تفصیل در قسمت مربوط به نگارش عملی رساله سخن خواهیم گفت.

مقدمه

کلیات حقوق مصرف‌کننده (تعریف مصرف‌کننده و نحوه حمایت از آن)

سیر تاریخی حقوق مصرف‌کننده

اشاره به قوانین مرتبط

طرح سؤال اصلی[۶۶] و فرعی، پیشینه بحث و فرضیات

اعلان پلان

بخش اول: موضوع حمایت از مصرف‌کننده:

الف ـ اشخاص مرتبط با حمایت

ارائه‌کنندگان خدمات بانکی (بانک)

مصرف‌کنندگان خدمات بانکی (مشتری بانک)

ب ـ خدمات بانکی

خدمات ناشی از قرارداد

شروط الحاقی

قراردادهای الحاقی

خدمات غیر قراردادی

بخش دوم: سازوکار حمایت از مصرف‌کننده:

الف ـ قوانین حمایتی از مصرف‌کننده

ب ـ نهادهای حامی مصرف‌کننده

ج ـ مسئولیت و تعهدات بانک

۱) تعهدات بانک در قبال مصرف‌کننده

۲) مسئولیت بانک

مسئولیت کیفری

مسئولیت مدنی

لازم به ذکر است که پلان‌بندی فوق‌الذکر به صورت کلی است و در بخش رساله‌نویسی عملی خواهیم گفت که تقسیم‌بندی کلی مانند بخش٬ الف ـ ب، ۱ـ۲ و غیره به تقسیم‌بندی کلاسیک فصل، مبحث، گفتار و غیره تبدیل خواهد شد، لذا توجه شود که پلان فوق، تنها پلان کلی اولیه است و در حین نگارش، کلی‌تر و دقیق‌تر خواهد شد.

برای درک بهتر پلان‌نویسی در نمای زیرین، سه مرحله پلان‌نویسی نمایش داده شده است.

نمای ۲ـ مراحل سه‌گانه پلان‌نویسی

توصیه‌های کاربردی

پلانی را که یافته‌اید بنویسید.

پس از یافتن پلانی متناسب با موضوع، برای آن، عناوین انتخاب کنید. در این مورد بخش اول و دوم و همچنین زیربخش‌ها باید عنوان داشته باشند.

پلان باید از تعادل برخوردار باشد به این صورت که بخش اول و دوم و زیربخش‌ها دارای عنوان باشد و به اینگونه نباشد که یک بخش بدون عنوان بوده یا محتویات آن کم باشد.

توجه داشته باشید که همه آنچه در مقدمه به‌صورت سؤال اصلی (طرح مبحث) مطرح می‌شود، حتماً در پلان جایگاه داشته باشد و هیچ موضوعی بدون در نظر گرفتن جایگاه در پلان، رها نشود. بنابراین، پلانی که همه موضوعات مورد بحث را پوشش نمی‌دهد نباید ارائه گردد. قاعدتاً سؤال اصلی به صورت محورهای اصلی در پلان جایگیری می‌شود.

بخش‌های پلان به‌هیچ‌وجه نباید به یکدیگر شبیه باشد و آنچه که گفته شده نباید دوباره بازگو گردد. بنابراین پلانی که بخش‌های تکراری دارد نباید ارائه شود.

پس از مطالعه انواع پلان و چگونگی پلان‌نویسی اکنون زمان آن است که وارد آخرین مرحله از نگارش نظری رساله یا بخش اول ـ که همانا نگارش متن است ـ ‌شویم.

فصل سوم ـ نگارش متن

پس از آموختن چگونگی پلان‌نویسی، اکنون زمان نگارش است.

نگارش حقوقی پس از پیاده کردن پلان صورت می‌گیرد که خود سه مرحله خواهد داشت:

ارائه پلان (مبحث نخست)

سبک نگارش حقوقی[۶۷] (مبحث دوم)

محتویات نگارش (مبحث سوم)

مبحث اول ـ ارائه پلان

برای ارائه افکاری که قرار است به صورت نگارش حقوقی جلوهگر شود باید از جملات گیرایی استفاده کرد تا خواننده یا شنونده را به خود جذب کند. بنابراین، ارائه کردن، خود یک هنر است که بهمرور به آن دست خواهید یافت.

پلان در این ارائه باید به صورت شفاف نشان داده شود و بهطورکلی باید محورهای اصلی افکار نویسنده خود را بیان کند تا خواننده یا شنونده متوجه شود که چه موضوعی را به چه ترتیبی خواهد شنید. در این مورد عناوین بخش‌های نگارشی از اهمیت فراوانی برخوردارند، لذا در انتخاب عنوان که متناسب با موضوع باشد بسیار دقت کنید. عناوین حتماً به صورت بولد[۶۸] یا زیرخط‌کشی‌شده، در متن بیاورید. شماره بخش، فصل، مبحث، گفتار، و غیره حتماً باید پیش از عناوین بیاید. پس هیچ‌گاه عنوانی را بدون شماره‌گذاری درج ننمایید. یک ارائه شفاف و صحیح می‌تواند برای پذیرفته شدن کار، اهمیت زیادی داشته باشد. قاعده کلی آن است که شکل ارائه[۶۹] بر ماهیت[۷۰] آنچه نوشته‌اید تأثیر خواهد گذاشت و این دو (شکل ـ محتوا) جدانشدنی هستند. بنابراین، تلاش هرچه بیشتر برای ارائه شفاف ایده‌ها، به مطالبی که نوشته‌اید تناسب می‌بخشد.

مبحث دوم ـ سبک نگارش

از سبک نگارش ساده و درعین‌حال یک ترمینولوژی دقیق استفاده کنید. این امر کمک می‌کند تا نشان دهید زبان حقوقی، پیچیده و مغلق نیست. اگرچه از ادبیات ساده استفاده می‌کنید اما نباید فراموش کرد که واژگان شما باید دقیق و از نظر حقوقی نزدیک‌ترین به آنچه که اتفاق افتاده، باشد.

سبک نگارش باید مطابق با ادبیات معاصر باشد و از نگارش لغات پیچیده مطابق ادبیات کلاسیک ایران آنچنانکه در نگارش برخی لوایح وکلا مرسوم است، فاصله بگیرید. خواننده یا شنونده باید به‌راحتی منظور شما را درک یا دریافت نماید بدون آنکه نیاز به مراجعه دائم به فرهنگ لغت داشته باشد. بنابراین، جملات ساده و دقیق بهکار برید. هر جمله باید اطلاعاتی را به مخاطب منتقل کند. از طرف دیگر نباید سبک نگارش به صورت تلگرافی و حروف اختصاری باشد. در این مورد، بسیار محتاط و دقیق باشید، زیرا شما در حال ارائه آنچه فراگرفته‌اید هستید. این اهمیت دارد که دانسته‌های خود را به‌طور دقیق و قابل قبول ارائه کنید. بنابراین تنها کافی است نشان دهید که یک مبحث را به‌خوبی یاد گرفته‌اید. در این خصوص نحوه ارائه آن به مخاطب بسیار مهم است. تجربه نشان داده است حتی اگر مبحثی را چنانکه باید خوب نشناسید ولی آن را به‌نحو احسن ارائه کنید مخاطب و استاد تحت تأثیر قرار گرفته، نمره مطلوبی از آنِ خود خواهید کرد.

علاوه بر آن، سبک نگارش باید متقاعدکننده باشد؛ یعنی مخاطب به‌طور منطقی به آن آگاهی‌ای که می‌خواهید دست یابد.

مبحث سوم ـ محتوا

برای داشتن یک محتوای مطلوب، موارد زیر باید رعایت شود:

الف ـ در آنچه که می‌خواهید ارائه کنید به‌مرور پیش روید.

یعنی با توجه به مطالب پیش‌گفته درخصوص ارائه پلان، متن را می‌نویسید و آن را توسعه می‌دهید.

در ابتدای هر بخش، زیربخش‌ها را که معمولاً دو یا سه زیربخش است اعلام کنید. این بدان معناست که مخاطب را از محتوای آنچه خواهید گفت آگاه سازید. در متدولوژی فرانسه بکارگیری چند جمله برای آگاهی مخاطب را «شاپو»[۷۱] یا «جمله فوقانی» می‌نامند.

از این پس شروع به تشریح ایده‌های مختلف که در پلان جزئی خود پیش‌بینی کرده‌اید می‌نمایید. در این راستا تشریح باید با شفافیت و تصریح باشد.

اگر ایده یا اصلی را به عنوان یک محور برای توسعه انتخاب نموده‌اید پیوسته باید تشریح این افکار، متناسب و هماهنگ با کل متن شما باشد ولی دقت کنید که از تکرار مکررات یک بحث (مانند استدلالات و اطلاعات) پرهیز نمایید زیرا تأیید مجدد امری که تأیید و ارائه نموده‌اید صحیح نیست.

پرسشی را که قرار است مورد مطالعه قرار گیرد اعلان کنید.

عناصر تبیین و تشریح و عناصر استدلالی را به‌طور منظم ارائه نمایید.

نتیجه و استنباط از موضوع مورد بحث را صراحتاً نشان دهید.

ب ـ خلاف آنچه که به عنوان استدلال خود گفتید باز نگردید؛

چراکه این امر، عدم تناسب در گفته‌های شما را نشان می‌دهد. بنابراین باید بدانید که چگونه به آنچه که تأیید کرده‌اید وفادار باشید و تا پایان متن خود تنها به یک عقیده پایبند بمانید در غیر این صورت گفتار شما متقاعدکننده نخواهد بود.

ج ـ آنچه می‌نویسید باید چارچوب داشته، از هرگونه افراط و تفصیل اغراق‌آمیز به دور باشد.

برای مثال، مطالبی که قرار است در بخش دوم گفته شود در بخش نخست نیاورید و یا بالعکس. بنابراین، هر مطلبی را در جایگاه خود استفاده کنید.

همچنین در مقدمه اگر قرار است به مطلبی (برای مثال، ماده قانونی) اشاره کنید پیش از آن توضیح ندهید یا به سخنی دیگر، «مشت خود را باز نکنید»، زیرا توضیح آن مربوط به متن است. اساساً نوشتن مقدمه بدان معناست که دانستههای خود را به‌مرور در متن خواهید آورد. پس خواننده را در موقعیتی قرار دهید که همواره برای دنبال کردن مطالب شما مشتاق باشد.

همچنین محتوا نباید از عنوان دور باشد و نویسنده همواره باید به موضوع ارائه شده وفادار بماند.

د ـ محتوا باید برخاسته از اطلاعات نویسنده باشد.

هرچند برای نوشتن یک متن، مطالب فراوانی از کتاب، مقاله و غیره مطالعه شده است، ولیکن این مطالب باید به زبان خود نویسنده ارائه شود. چون هر فرد در مقام نگارش، صاحب سبک مخصوص به خود است و به این طریق متن ارائه‌شده منحصر و خاص وی خواهد بود. اگر لازم است جمله‌ای عیناً از منبعی ذکر گردد حتماً باید داخل گیومه و با ذکر منبع باشد. و همچنین ذکر متن از دیگر نویسنده با شرایط خاص، زمانی قابل قبول است که به‌صورت جمله و کوتاه باشد.

اگر لازم است متن قانونی را بیان کنید حتی‌الامکان زمانی باشد که ذکر آن غیرقابل‌اجتناب باشد در غیر این صورت ایده کلی را می‌توان در متن و اگر متن قانونی حجیم باشد، در پاورقی ذکر کرد که البته این امر به سلیقه نویسنده یا استاد ناظر بستگی دارد.

از حفظ و از برکردن دکترین[۷۲] یا نظریات علما و صاحب‌نظران حقوقی باید پرهیز نمایید و همّ و غمّتان باید بر آن باشد که آموزه‌های استادان حقوق را به زبان حال خود بنویسید، اما در عین حال لازم است صاحب‌نظر و منبع مربوط را در ارجاعات خود بیان ذکر کنید. اگر بیان یک متن از دکترین اجتناب‌ناپذیر باشد، به آن ـ البته با درج در گیومه و ذکر منبع ـ ارجاع دهید. از آنجا که آراء دادگاه یا رویه‌ها از اهمیت فراوانی برخوردارند لذا ذکر کلی آن داخل گیومه بلااشکال است. تا حد ممکن نظریات دکترین را به‌اختصار بیان نمایید ولیکن هیچ‌گاه متن قانون و یا رویه قضایی را نقل به مضمون نکنید و متن را عیناً بیاورید.

هـ ـ در توضیحات و ارائه خود از مثال عینی و کاربردی در متن استفاده کنید،

زیرا این امر باعث خواهد شد که مخاطب بهراحتی مفاهیم و موضوعات پیچیده و مغلق حقوق را درک کند.

گفتنی است تمام مطالب و مواردی که درخصوص نحوه ارائه بیان شد برای هرگونه نگارش (تفسیر رأی، حل مسائل حقوقی، تفسیر متن، جمع‌بندی و خلاصه‌نویسی[۷۳]) مورد استفاده قرار می‌گیرد.

بخش دوم:
نگارش عملی رساله

به‌طورکلی اگر محقق یا پژوهشگری عملاً بخواهد نوشتن پایان‌نامه یا رساله را آغازد نماید الزاماً باید سه مرحله را پشت‌سر گذارد:

انتخاب موضوع با پژوهش کلی پیشین

تدوین کتابشناسی با مطالعه و تحقیق دقیق و جزئی کتابخانه‌ای پیشین ساختن پلان ایده

قاضی پژوهشگر پس از انتخاب موضوع به استاد ناظر که قرار است چندین ماه با وی به فعالیت پژوهشی بپردازد، مراجعه می‌کند و نظر وی را راجع‌به موضوع جویا می‌شود. در صورت نظر مساعد استاد ناظر، پژوهش درخصوص موضوع مورد علاقه، در قالب مرحله ۲ و ۳ (مطالعه و تدوین کتابشناسی و تشکیل پلان ایده) ادامه می‌یابد. أکیداً توصیه می‌شود تا پیش از نهایی شدن مرحله ۲ و ۳، از استاد ناظر درخواست ملاقات ننمایید و تنها در صورت اتمام مرحله ۳، «با دست پر» به استاد خود جهت بررسی طرح‌نامه و نهایی کردن پلان مراجعه کنید.

پس از مرحله کتابشناسی، نوبت به مرحله نگارش می‌رسد، اما لازم است پیش از آن، پروپوزال یا طرح‌نامه رساله در کمیته تخصصی به تصویب رسیده باشد. در مرحله نگارش با مطالعه منابعی که در کتابشناسی نوشته‌اید، پلان ایده خود را فهرست‌وار می‌نویسید.[۷۴] در این مرحله ضرورتاً باید از استاد ناظر خود درخواست مجدد ملاقات نمایید تا به کمک وی پلان کل رساله را طرح‌ریزی کنید. البته توجه داشته باشید که پلان در کلیات خود از همان ابتدا قابل تصویب و نهایی شدن است اما جزئیات پلان به‌ مرور و در هنگام نوشتن تغییر خواهد کرد که به‌تدریج و با گذشت زمان بدین امر واقف خواهید شد. پس از تصویب پلان، اکنون نوبت به نوشتن پایان‌نامه یا رساله است.

درمورد نگارش رساله پودمانی قضات عملاً در این بخش توضیح داده می‌شود که البته اندکی از لحاظ شکلی با آنچه در دانشکده‌های حقوق برای رساله نوشته می‌شود متفاوت است، لذا ابتدائاً به ذکر کلیات و مراحلی که برای نگارش رساله در دانشکده‌های حقوق مرسوم است می‌پردازیم (فصل نخست)، سپس ساختار و مراحل متفاوت نگارش رساله پودمانی را در پژوهشگاه قوه قضاییه بررسی خواهیم کرد (فصل دوم).

فصل نخست ـ مراحل اولیه نگارش رساله پودمانی قضات

به‌طورکلی، نگارش رساله باید با ارائه طرح‌نامه یا پروپوزالِ مرسوم در تمام دانشگاه‌ها، صورت گیرد‌. این مرحله اساساً در همه جای ایران یکسان می‌باشد که درباره آن به‌تفصیل سخن خواهیم گفت (مبحث اول). در ادامه، ساختار کلی یک رساله دقیق و منظم را تشریح خواهیم نمود (مبحث دوم).

مبحث اول ـ کلیات نگارش اولیه

در کلیات نگارش اولیه، دو مطلب باید به‌خوبی فراگرفته شود:

نگارش کلی طرح‌نامه یا پروپوزال (گفتار نخست)

کلیات درخصوص ارجاعات (گفتار دوم)

گفتار نخست ـ طرح‌نامه یا پروپوزال

«پروپوزال (طرح‌نامه)»، مبنای تصویب رساله و سنگ‌بنای نوشتن است. هرچند این طرح‌نامه از لحاظ شکلی در میان دانشگاه‌ها متفاوت می‌باشد، اما عمدتاً رساله‌های پودمانی قضات دارای عناصر زیرین است که در این فصل ـ به‌طورکلی و آن‌گونه که در دانشگاه‌ها وجود دارد[۷۵] ـ و در فصل دوم به‌طور موردی مورد مطالعه قرار خواهد گرفت:

عنوان تحقیق و واژگان کلیدی

نوع تحقیق

بیان مسئله و ضرورت انجام آن

اهداف تحقیق

سؤال اصلی پژوهش و سؤالات فرعی تحقیق

فرضیات تحقیق

روش انجام تحقیق

سابقه تحقیق

قلمرو تحقیق

تقسیم‌بندی موضوعی و زمان‌بندی

فهرست منابع

اکنون به بررسی تک‌تک این موارد می‌پردازیم.

نخست ـ عنوان تحقیق و واژگان کلیدی

در بخش نخست، راجع‌به عنوان تحقیق و تفاوت کامل آن با موضوع را توضیح دادیم با این اشاره که عنوان باید با دقت انتخاب گردد. در طرح‌نامه علاوه بر انتخاب عنوان به فارسی، به لاتین (معمولاً انگلیسی و به‌ندرت فرانسه) نیز می‌تواند ارائه شود. در این صورت، گزینش دقیق و تخصصی عنوان لاتین امری است بسیار ضروری. بنابراین در صورت ضعف در زبان انگلیسی، بسیار مهم است که پیش از ارائه طرح‌نامه به پژوهشگاه، فردی آگاه و مسلط به زبان مزبور، آن را مطالعه نماید، زیرا استعمال درست و صحیح اصطلاحات حقوقی از ضروریات است.

درخصوص واژگان کلیدی نیز باید از کلماتی استفاده کنید که حتماً در ضمن رساله یا اغلب قسمت‌های آن از بسامد بالایی برخوردار باشد؛ چرا که بار محتوایی بحث از این طریق منتقل می‌شود. از آنجا که واژگان کلیدی به زبان لاتین نیز ارائه می‌گردد لذا حتماً باید از صحت و درستی استفاده آن اطلاع حاصل نمایید و در پایان، نکته مهم اینکه در واژگان کلیدی (فارسی، لاتین)، بیش از پنج واژه استفاده نکنید.

دوم ـ نوع تحقیق

مواردی که در فرم‌های طرح‌نامه، انواع تحقیق را دربرمی‌گیرد عبارتند از:

الف) تحقیق بنیادی: پژوهشی است که به کشف ماهیت اشیاء، پدیده‌ها و روابط بین متغیرها، اصول، قوانین و ساخت یا آزمایش تئوری‌ها و نظریه‌ها می‌پردازد و به توسعه مرزهای دانش کمک می‌کند.

ب) تحقیق نظری: نوعی پژوهش بنیادی است که از روش‌های استدلال و تحلیل عقلانی استفاده می‌کند و بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای انجام می‌شود.

ج) تحقیق کاربردی: پژوهشی است که با استفاده از نتایج تحقیقات بنیادی به‌منظور بهبود بخشیدن و به کمال رساندن رفتارها، روش‌ها، ابزارها، تولیدات، ساختارها و الگوهای مورد استفاده جوامع انسانی انجام می‌گردد.

د) تحقیق عملی: پژوهشی که با استفاده از نتایج تحقیقات بنیادی و با هدف رفع مسائل و مشکلات انسانی انجام می‌شود.

از آنجا که در پایان‌نامه‌های حقوق، بیشتر گزینه «نظری» مد نظر است لذا باید آن را انتخاب کرد، زیرا اگرچه تحقیقات حقوقی می‌توانند کاربردی باشند اما در رویه‌های دانشگاه‌ها طرح‌نامه‌های حقوقی را «نظری» یا «تئوریک» می‌دانند. با این ‌حال اگر با مرکز، مؤسسه، شرکت و غیره دیگری برای مطالعات میدانی همکاری می‌کنید و نتیجه رساله احیاناً قرار است در آنجا منتشر گردد می‌توانید به‌فراخور، گزینه کاربردی یا عملی را انتخاب نمایید.

سوم ـ بیان مسئله

بیان مسئله شامل تشریح ابعاد و معرفی دقیق آن (مسئله)، بیان جنبه‌های مجهول و مبهم با توجه به متغیرهای مربوطه می‌باشد. به عبارت دیگر، سؤال از پیش گفته‌شده را در چند سطر توضیح می‌دهید. هدف از ارائه بیان مسئله آن است که به تشریح کتبی از آنچه شما را به این موضوع علاقه‌مند کرده است می‌پردازد. افزون بر آن، ضروری است که در پایان مطلب نیز موارد مجهول و احیاناً مشکل‌ساز را مطرح نمایید.

بیان مسئله را در حداقل ۱۲ و حداکثر ۳۶ سطر ـ که معادل دو صفحه است ـ بیان کنید. عناصر موجود در بیان مسئله همان مواردی است که در مقدمه هم ذکر می‌گردد و آن عبارت است از:

تعریف موضوع و عنوان

ارائه پیشینه دقیق موضوع

تحلیل اجمالی عناصر فرهنگی، اقتصادی، جامعه‌شناختی، تاریخی و مواردی از این‌دست

اشاره اجمالی قانونگذاری در زمینه موضوع مورد مطالعه

طرح سؤال اصلی و فرعی

بیان فرضیه بر مبنای مطالعات

چهارم ـ اهداف تحقیق

این اهداف، مشتمل بر اهداف علمی، کاربردی و ضرورت‌های انتخاب موضوع است، لذا در این قسمت باید به‌طور کامل و دقیق توضیح داد که این تحقیق (رساله)، قرار است چه هدفی را دنبال کند.

پنجم ـ سؤال اصلی و سؤال فرعی

در طرح‌نامه ابتدا یک سؤال اصلی مطرح می‌شود، سپس سؤالات فرعی را اضافه می‌کنید. باید توجه داشت که سؤالات باید در چارچوب عنوان و نیز تابع محور اصلی بحث باشد که پیش‌تر توضیح دادیم.

معمولاً سؤال اصلی، همان دغدغه فکری نویسنده است که چارچوب بحث را تشکیل می‌دهد و قرار است در کل رساله به آن پاسخ دهد. سؤالات فرعی، مباحثی هستند که در درجه دوم و سوم اهمیت قرار دارند؛ بدان معنا که در درجه نخست، به ذهن متبادر نمی‌شوند بلکه در نتیجه سؤال اصلی یا همان دغدغه اصلی به ذهن خطور می‌کنند.

ذکر این مسئله حائز اهمیت است که ترجیحاً سؤالات با کلمه پرسشی «آیا» که پاسخ «بله» یا «خیر» را در پی خواهد داشت، آغاز نگردد.

ششم ـ فرضیه

«فرضیه» همانا پاسخ به سؤالات اصلی و فرعی است که به‌طور گزاره اخباری بیان می‌کنید. هدف از ارائه آن در طرح‌نامه نشان دادن این مسئله است که نویسنده قرار است به چه پاسخی دست یابد و آیا اساساً پاسخ احتمالی امکان‌پذیر است؟ می‌توان فرضیه اصلی را در پاسخ به سؤال اصلی و فرضیه فرعی را در پاسخ به سؤال فرعی مطرح نمود، زیرا قرار است این فرضیات در نتیجه‌گیری و جمع‌بندی محقق گردد.

نکته مهم دیگری که در این زمینه مطرح می‌شود اینکه ممکن است پاسخ سؤال مطرح‌شده با آنچه در این خصوص به عنوان فرضیه در پروپوزال یا طرح‌نامه نوشته‌اید، متفاوت باشد. از این مسئله هرگز نهراسید و با شجاعت و صراحت نشان دهید که تصورتان پیش از ورود به بحث با آنچه پس از تحقیق و نگارش به آن دست یافته‌اید متفاوت است. توضیح دلیل این امر، بسیار ضروری می‌باشد، زیرا بسیار اتفاق می‌افتد که در اثناء نوشتن رساله، قانونی که بر مبنای آن، نظریه‌پردازی کرده‌اید، نسخ شده یا قانون دیگری جایگزین آن گردیده است که با فرضیه نخستین دارای تفاوت است. در این صورت، پرداختن به این مسئله در جمع‌بندی، بلااشکال و یا بلامانع می‌باشد.

به‌طورکلی طرح سؤال و فرضیه به این دلیل است که نشان دهد چارچوب فکری نویسنده کجاست و قرار است وی حول چه محورهایی به آن بپردازد.

با توجه به اینکه پاسخ فرضیات باید در جمع‌بندی ارائه گردد این نکته را به یاد داشته باشید که جمع‌بندی و نتیجه‌گیری جایگاه بازتعریف و بازگویه سؤالات و فرضیات نیست، لذا باید دقیق، ظریف و سنجیده صورت گیرد تا سؤالات و فرضیات به‌طور ضمنی مطرح شود.

هفتم ـ روش کار

در فرم‌های طرح‌نامه، روش کار به دسته‌های زیر تقسیم می‌گردد:

روش تحقیق: انواع مختلفی دارد که به توصیفی، همبستگی، میدانی و غیره تقسیم‌بندی می‌شود. برای پژوهشگران حقوق عموماً تحلیلی ـ توصیفی می‌باشد.

روش گردآوری اطلاعات: که بیشتر روش کتابخانه‌ای است.

ابزار گردآوری اطلاعات: شامل فیش، پرسش‌نامه و غیره می‌باشد که بسته به اقدامی که صورت خواهید داد آن را پر کنید.

جامعه آماری: منظور افرادی هستند که بر آنها مطالعه صورت می‌گیرد. برای مثال، اگر تحقیق راجع‌به بانک‌های ایران یا شرکت‌های سهامی خاص در صنعت پتروشیمی و غیره باشد می‌توان جامعه آماری را بنا به آنچه مدنظر شماست، تکمیل نمایید.

تعداد و روش نمونه‌گیری: با توجه به اینکه در رشته حقوق روش نمونه‌گیری آنچنانکه در علوم اجتماعی مرسوم است وجود ندارد لذا در این قسمت لازم به نوشتن مطلبی نیست، اما در برخی مواقع می‌توان در تحقیقات میدانی، نمونه‌ای از جامعه آماری را به عنوان بخشی از آن جامعه، تحلیل نمود و نتیجه را به آن (جامعه) تعمیم داد. در این صورت ذکر نمونه‌گیری و تعداد کل (جامعه آماری) حائز اهمیت است.

روش تجزیه و تحلیل اطلاعات: در رشته حقوق از روش استنتاجی استفاده می‌شود.

هشتم ـ سوابق پژوهش/ سابقه تحقیق

لازم است به‌طور مختصر پیشینه‌ای از تحقیقات انجام‌شده درمورد موضوع و نتایج به‌دست‌آمده در داخل یا خارج و بیان نظریه‌های مربوطه ارائه شود. ذکر چند کتاب و مقاله برای نشان دادن این امر که موضوع بدیع بوده و بر آن کار جدی‌ای اعمال نشده ضروری است. به دیگر سخن، باید به نوعی توجیه کنیم که در ایران پژوهشی با این موضوع موجود نیست و یا بسیار اندک است.

شایان ذکر است که کتب و مقالات باید با ذکر منبع و در انتهای رساله باشد.

در ضمن نوشتن حداقل بیست منبع اصلی، جدید و مرتبط با رساله تحقیق در انتهای طرح‌نامه در قسمت کتابشناسی از الزامات می‌باشد.

نهم ـ قلمرو تحقیق

حوزه مطالعاتی پژوهشگر همانا گستره و قلمرو تحقیق است و اینکه وی از مطالعات میدانی برای پژوهش خود استفاده کرده است یا خیر. در این خصوص محدودیت‌های احتمالی و ملاحظات تحقیق نیز در این قسمت جای می‌گیرد.

مشکلات و تنگناهای احتمالی درخصوص قلمرو تحقیق، معمولاً شامل عدم دسترسی به منابع معتبر، عدم دسترسی به منابع فارسی، محرمانه بودن اطلاعات و غیره می‌شود که بسته به موضوع باید مشخص گردد.

دهم ـ تقسیم‌بندی موضوعی و زمان بندی و مراحل انجام کار

طول مدت تحقیق معمولاً بین ۶ تا ۱۵ ماه خواهد بود. دقت شود که شروع تحقیق از تاریخ تصویب پروپوزال ثبت گردد.

مراحل انجام کار در طرح‌نامه را می‌توان این‌گونه نوشت:

جمع‌آوری اطلاعات و تهیه منابع

گردآوری اطلاعات و فیش‌برداری

بررسی پیشینه و سوابق

تجزیه و تحلیل مطالب و جمع‌بندی

تایپ و ویرایش

یازدهم ـ فهرست مهم‌ترین منابع

چنانکه در مبحث عنوان نیز ذکر شد باید فهرست کامل منابع را در قسمت پایانی رساله (پایان‌نامه) نوشت.

برای نحوه منبع‌نویسی و ارجاعات در متن پایان‌نامه یا رساله نیز باید به مطالب زیر توجه کنید:

ارجاعات در انتهای پایان‌نامه به صورت منبع یا کتابشناسی شناخته می‌شود که این‌گونه ارجاعات، برون‌متنی است و در مقاله‌نویسی امروزه با هجوم تأثیر حقوق کامن‌لا و نگارش امریکایی به کشورمان، ارجاعات درون‌متنی و بعضاً پی‌نوشت است که در بخش مربوط به نحوه مقاله‌نویسی اشاره خواهد شد.

در این خصوص لازم است کلیات ارجاعات پاورقی و سپس کلیات ارجاعات در کتابشناسی یا منابع پایان‌نامه (رساله) توضیح داده شود.

گفتار دوم ـ کلیات درخصوص ارجاع‌دهی

«ارجاع‌دهی» از مسائل بسیار مهم نگارش رساله به‌شمار می‌آید و نشان‌دهنده مطالعه و تسلط نویسنده به موضوع، صداقت در استفاده از منابع و جهت‌گیری علمی اوست. ارجاع‌دهی، مکاتب متفاوتی دارد که در کلیات ارجاع‌دهی شیوه فرانسوی آن بحث می‌شود و در فصل دوم، با توجه به الزام رساله‌های پودمانی بر رعایت ارجاع‌دهی شیکاگو، این شیوه به‌طور مفصل توضیح داده خواهد شد.

نخست ـ ارجاعات پاورقی

در این‌گونه ارجاعات که تابع نظام سنتی ارجاع دادن فرانسوی است، از فونت ۱۰ استفاده می‌شود.

الف ـ ارجاعات به کتاب: که نحوه آن به ترتیب ذیل می‌باشد:

نام خانوادگی نویسنده، نام نویسنده. نام کتاب. نام ناشر، شماره چاپ، سال انتشار، شماره صفحه.

کاتوزیان، ناصر. دوره مقدماتی حقوق مدنی، وقایع حقوقی. شرکت سهامی انتشار، چاپ دوم، ۱۳۷۷، ‌ص ۵۰.

باید خاطر نشان کرد که برای تفکیک، می‌توان هم از کاما استفاده نمود و هم از نقطه، اما این امر باید در تمام متن رعایت شود. گفتنی است نام کتاب می‌تواند به صورت کج (ایتالیک) بیاید. در برخی از مجلات مشاهده شده که نام کتاب به صورت توپر (بولد) مشخص شده است.

ب – ارجاعات به مقاله: چنین ارجاعاتی به صورت زیر اعمال می‌گردد:

نام خانوادگی نویسنده، نام نویسنده، نام مقاله در گیومه، نام مجله به صورت کج (ایتالیک)، نام محل انتشار، سال انتشار، شماره صفحه.

جعفری، امین، «اسرار حرفه‌ای و حقوق کیفری اقتصادی و تجاری»، فصلنامه تخصصی فقه و حقوق، سال چهارم، شماره چهاردهم. ص‌ص ۱۳۱ ـ ۱۵۸٫

برای ارجاع مکرر منبع یا اثر استعمال‌شده در یک متن، آن هم بلافاصله، باید از واژه «همان» استفاده نمود:

جعفری، امین، «اسرار حرفه‌ای و حقوق کیفری اقتصادی و تجاری»، فصلنامه تخصصی فقه و حقوق، سال چهارم، شماره چهاردهم. ص‌ص ۱۵۸ به بعد.

همان.

دوم ـ ارجاعات لاتین

در این ارجاعات هم شیوه فرانسوی اعمال می‌گردد:

نام خانوادگی، نام، نام اثر داخل گیومه، عنوان مجله به صورت توپر (بولد). در ارجاعات لاتین واژه همان (Ibid) به صورت ایتالیک مشخص می‌شود. اگر ارجاعات (فارسی، لاتین) با فاصله چند پاورقیِ غیرتکراری ذکر گردد در این مواقع واژه «پیشین» (Op.Cit.) کاربرد دارد که البته باید به صورت ایتالیک باشد:

Jafari Amin, “Theory of values transformation in criminal banking law”, Journal of Financial Crime, 24, 1, 2017. p. 130.

۲٫٫٫

۳٫٫٫

Jafari. Amin. Op. Cit. p 140.

سوم ـ ارجاعات کتابشناسی یا منابع در رساله

ارجاعات به همان ترتیبی است که در پاورقی می‌آید، اما ذکر برخی موارد از اهمیت خاصی برخوردار است:

الف ـ ارجاعات کتاب و مقاله

ـ در ارجاعات کتابشناسی، شماره صفحه ثبت نمی‌گردد و تنها به صورت کلی است.

برای مثال:

کاتوزیان، ناصر. دوره مقدماتی حقوق مدنی، وقایع حقوقی. شرکت سهامی انتشار، چاپ دوم، ۱۳۷۷.

اگر در ارجاعات پاورقی نام نویسنده به تنهایی با حرف اختصاری مشخص شده باشد در کتابشناسی یا همان منابع باید به‌طور کامل ثبت گردد. برای مثال، به جای «ا. جعفری» باید نوشته شود: «امین جعفری» و البته در کتابشناسی نام خانوادگی و نام جابجا می‌شود: «جعفری، امین».

ب ـ پایان‌نامه یا رساله

در این‌گونه پژوهش‌ها نیازی به ذکر محل دفاع نیست و تنها باید به نام دانشکده و دانشگاه بسنده کرد.

ج ـ تارنما

در ارجاعات به تارنماها حتماً باید تاریخ بازدید از آنها (تارنماها) ذکر شود تا با رجوع خواننده به تارنما و نیافتن آن، نویسنده به دروغگویی متهم نگردد.

مبحث دوم ـ کلیات نگارش رساله

پس از تصویب طرح‌نامه، با استاد ناظر خود جلسه‌ای ترتیب دهید تا با روشی که پیش‌تر بیان شد پلان را نهایی نمایید. پیش از ملاقات حضوری با استاد ناظر، برگه‌ای از پلان ایده با خود به‌همراه داشته باشید و برگه پلان دسته‌بندی‌شده را نیز به استاد خود ارائه و نهایی کنید. همواره این نکته را در نظر داشته باشید که پلان می‌تواند در طول نگارش ـ در صورت ضرورت ـ تغییر یابد.

اگر از لحاظ فکری پلانی برای شما منطقی‌تر است، آن را با هم‌فکری استاد خود تغییر دهید بی‌آنکه هراسی داشته باشید. تغییر پلان پیش از جلسه داوری بسیار بهتر خواهد بود تا اینکه استاد داور در جلسه دفاع بر آن به عنوان یکی از اشکالات رساله تأکید کند.

پس از تصویب طرح‌نامه و نهایی شدن پلان، اکنون نوبت نوشتن است. در اینجا پژوهشگر به عنوان یک نویسنده چیره‌دست باید پس از انجام تحقیقات، شروع به نوشتن کند. نگارش متن باید در جای‌جای آن یکسان باشد تا خواننده احساس نکند که چنددستگی و تفاوت در نگارش متن حاکم است و از سلاست و روانی الفاظ، به دور. سعی کنید به‌مرور به صورت بخش‌بخش یا قسمت‌قسمت، مطالب خود را به استاد ناظر ارائه نمایید و مدام از نظرات وی جویا شوید. مبادا کل متن را بنویسید سپس به استاد مراجعه کنید. چه بسا استاد به نحوه نگارش، استدلالات و… ایراد گیرد و ناگزیر به پاک کردن بخش مهم یا اعظمی باشید و دوباره بنویسید، لذا أکیداً توصیه می‌شود همواره با استاد ناظر خود در تماس باشید.

ضمناً هر سه ماه یکبار گزارش پیشرفت خود را به گروه همکاری‌های علمی قضات ارسال نمایید.

علاوه بر نگارش متن، قسمت‌های دیگری که از اهمیت زیادی برخوردارند عبارتند از: چکیده، مقدمه، نتیجه و کتابشناسی که در زیر به‌تفصیل بیان شده است:

گفتار اول ـ چکیده

چکیده متنی کمتر از دویست و پنجاه تا سیصد کلمه است که به‌صورت بسیار کلی راجع‌به آنچه نوشته‌اید توضیح می‌دهد. دقت کنید در چکیده به کلیات بپردازید و اساساً سخنی از سؤال و روش تحقیق و مسائلی از این دست مطرح نگردد. در چکیده انگلیسی بسیار دقت شود که از هرگونه اغلاط و اشتباهات نگارشی به دور باشد چراکه این امر، بسیار زننده خواهد بود.

درخصوص واژگان کلیدی نیز باید گفت الفاظی هستند که نسبت به دیگر واژگان در متن پایان‌نامه (رساله)، از بسامد بالایی برخوردارند که معمولاً به ذکر ۴ تا ۶ واژه کلیدی بسنده می‌شود.

گفتار دوم ـ مقدمه یا درآمد

مقدمه، پیش‌درآمدی است برای ورود به بحث اگرچه چکیده، ایده کلی را به خواننده می‌دهد اما این مقدمه است که با طرح سؤال، ذهن خواننده را درگیر می‌کند، لذا باید بسیار دقیق، سنگین و وزین نوشته شده، از پختگی بسیار برخوردار باشد. لازم به توصیه است که مقدمه همواره در آخرین مرحله نگارش رساله یا پایان‌نامه نوشته می‌شود نه در مرحله آغازین آن؛ چراکه تنها با نگاهی کلی و فرامتنی می‌توان همه آنچه را که قرار بود راجع‌به آن در متن سخن گفته شود بیان نمود، لذا توصیه می‌شود پس از نگارش متن چند روز استراحت کرده سپس با فراغ بال به رساله خود، مراجعه و نگارش مقدمه را آغاز نمایید. در این صورت با احاطه کلی به مطالب، آنچه می‌نگارید متنی قوی و برگرفته از تمام متن است و نه قسمت پایانی آن. مقدمه بسان ویترین مغازه‌ای است که برای جلب مشتری لازم است بهترین اجناس با دقت و وسواس بسیار در معرض دید خواننده قرار گیرد. پس در نوشتن آنچه به عنوان مقدمه می‌آورید نهایت دقت را به‌کار برید.

مقدمه، ده درصد از متن کل یا رساله را دربر می‌گیرد. بنابراین اگر حجم رساله صد صفحه باشد ده صفحه باید به مقدمه اختصاص یابد و اما مواردی که لازم است در مقدمه رعایت گردد:

نخست ـ ورود به بحث

بسیار مهم است که چگونه به بحث ورود کنیم. قاعدتاً ورود به بحث با ارائه یک تعریف از متن خواهد بود. در این تعریف می‌توان از کتب حقوقی، فرهنگ‌های لغت یا دانشنامه‌های تخصصی استفاده نمود، اما به این مسئله باید توجه کرد که تعریف طولانی نگردد و به کلیات و عناصر سازنده آن اکتفا شود، مگراینکه قرار باشد یک مفهوم حقوقی درکل رساله به‌طور مبسوط مورد مطالعه قرار گیرد که در این صورت پس از ورود به بحث در مقدمه لازم است بخش یا فصلی از رساله به آن اختصاص داده شود.

دوم ـ ذکر پیشینه تاریخی

عنصر پیشینه تاریخی معمولاً در مقدمه بیان می‌شود که تنها باید به ذکر کلیات اکتفا نمود. برای مثال، اگر قرار است مفهوم تعدد جرم تشریح گردد بررسی روند قانونگذاری سی سال اخیر کفایت می‌کند و نیازی به مطالعه منابع پیش از ورود اسلام به ایران نیست، مگرآنکه یکی از ابعاد متن رساله راجع‌به پیشینه‌تاریخی تعدد جرم باشد که در این صورت ضروری است نه تنها در مقدمه بلکه در یک بخش یا یک فصل کلی به آن پرداخته شود.

علاوه بر ذکر پیشینه تاریخی ضرورتاً باید دیگر عناصر یک مفهوم، نهاد یا تأسیس حقوقی شامل عناصر فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، مذهبی و غیره به‌اجمال ارائه گردد.

سوم ـ بررسی تطبیقی

ضرورتِ بررسی تطبیقی، معمولاً زمانی است که موضوع پایان‌نامه یا رساله‌راجع‌به مطالعه حقوق ایران با مطالعه حقوق دیگر کشورها باشد در غیر این صورت خود را درگیر مطالعه تطبیقی که امری طاقت‌فرساست ننمایید. با این اوصاف اگر تمایل دارید که برای مثال، مفهوم تعدد جرم را در حقوق فرانسه ارائه کنید به حداقل بسنده کرده، وارد جزئیات پیچیده و مغلق نگردید، در غیر این صورت مجبور خواهید شد متن را با همین چارچوب پیش ببرید کما اینکه روز جلسه دفاع، این خطر وجود دارد که استاد(ان) داور از شما مسائل حقوق تطبیقی را که نوشته‌اید پرسش نمایند.

چهارم ـ مطالعه قوانین موضوعه

راجع‌به قوانین، بسیار محتاط باشید و اگر قرار است در کل متن درباره آن صحبت کنید به ذکر کلیات بسنده کرده، ارائه دقیق و جزئی را به متن ارجاع دهید. در اینجا تنها لازم است که قانون را تعریف و مواد قانونی لازم را به‌طور کلی و اجمالی ارائه نمایید. برای نمونه، اگر موضوع رساله درباره قوانین ضد انحصار در حقوق ایران است، تنها به قانون اجرای اصل ۴۴ قانون اساسی مصوب ۱۳۸۶ مجلس و ۱۳۸۷ مجمع تشخیص مصلحت نظام، فصل نهم، اشاره کرده، توضیحات مربوط به آن را برای متن اختصاص دهید.

پنجم ـ طرح بحث (سؤال اصلی)

پس از ارائه کلیه موارد فوق‌الذکر لازم است طرح بحث[۷۶] را مطرح کنید.

ششم ـ آگهی پلان

همان‌گونه‌که در بخش‌های پیشین توضیح داده شد آوردن آگهی پلان در مقدمه از ضروریات است. بنابراین، فرمول آگهی پلان به این صورت خواهد بود:

«برای پاسخ به پرسش مطرح‌شده ضروری است/ لازم است که مطالب تحقیق خود را در دو بخش ارائه کنیم. نخست به … خواهیم پرداخت (بخش نخست) و سپس… را مورد مطالعه قرار خواهیم داد (بخش دوم)».

گفتار سوم ـ متن

متن در چارچوب پلانی که تعیین شده است توسعه می‌یابد. پلان قاعدتاً باید دوبخشی باشد، اما پلان سه‌بخشی نیز پذیرفته می‌شود. اگر پلان چهار بخش باشد که امری است نامعمول و نامتعارف ـ مسلماً بخشی به کلیات اختصاص دارد و این بخش (کلیات) راجع‌به طرح موضوع، سؤال یا سؤالات، فرضیه و غیره یعنی همه آنچه پیش‌تر در طرح‌نامه به‌تفصیل گفته شد، می‌باشد. در برخی منابع، مطالب گفته‌شده، در بخش کلیات مطرح می‌شود و در بعضی هم، در مقدمه یا درآمد.

گفتار چهارم ـ نتیجه یا برآمد

«برآمد (نتیجه)»، ماحصل آن چیزی است که در کل رساله تلاش کردید به‌صورت نظریه ارائه کنید. در نتیجه یا برآمد باید به فرضیاتی که در طرح‌نامه نوشته‌اید دست یابید. به عبارتی، با توجه به محور بحث، فرضیه و نتیجه باید در یک راستا باشند، اما ممکن است در خلال تحقیق و نوشتن متن به این نکته دست یابید که نتیجه از آنچه که می‌پنداشتید متفاوت است، لذا توضیح و بیان تفاوت اندیشه و پنداشت شما در آغاز و انجام تحقیق، در قسمت برآمد بلااشکال می‌باشد؛ یعنی توضیح اینکه در ابتدای تحقیق به‌گونه‌ای می‌اندیشیدید که در انتهای تحقیق به صورت دیگری برای شما نمود یافته، در نتیجه (برآمد)، عاری از عیب و نقص است.

برآمد، باید با مروری کلی به آنچه نوشته‌اید به طرح بحث یا همان سؤال اصلی پاسخ دهد. والاّ نه خلاصه و چکیده همه بخش‌ها یا فصولی است که نوشته‌اید و نه مجالِ بازگویی مجدد مطالبی است که قبلاً نگاشته‌اید.

سه عامل در نتیجه باید رعایت گردد:

نخست ـ پرداختن به‌طورکلی راجع‌به آنچه در متن گفته‌اید

در این خصوص دقت شود که ادبیات نتیجه با ادبیات مقدمه اندکی متفاوت باشد تا این مسئله را به خواننده القاء نکند که نتیجه عیناً کپی مقدمه است و همه فرضیات محقق شده، لذا از دید انتقادی و چالشی (البته در حد معقول) به نتیجه‌گیری بپردازید.

دوم ـ پاسخ به سؤالات و فرضیات در طرح‌نامه

دراین‌باره صادقانه پاسخ دهید و در صورت عدم دسترسی به فرضیات مطرح‌شده، علت آن را بیان کنید. دقت شود که به‌هیچ‌وجه پاسخ سؤالات و فرضیات را به‌طور صریح اعلام ننمایید. برای مثال، نتیجه به صورت زیر هیچ‌گاه ارائه نگردد:

… در آغاز این پژوهش چندین پرسش مطرح گردید که با توجه به مطالب حاصل از پژوهش به آنها پاسخ می‌دهیم. اولین سؤال اصلی این پژوهش چنین بود: «ماهیت حقوقی صندوق‌های سرمایه‌گذاری زمین و ساختمان در ایران چیست؟» در فرضیات اولیه پژوهش و در پاسخ به این سؤال بیان گردید که «صندوق‌ها من‌جمله صندوق زمین و ساختمان از ماهیت خاصی برخوردار است که در هیچ‌یک از قالب‌های موجود نمی‌گنجد». در بررسی‌های انجام‌شده به این نتیجه رسیدیم که صندوق‌های مذکور برخلاف ماده ۶ ضوابط تأسیس صندوق‌های زمین و ساختمان که قالب «مؤسسات غیرتجاری» را برای تشکیل صندوق‌های سرمایه‌گذاری زمین و ساختمان پیش‌بینی کرده بود، شخصیت حقوقی این صندوق‌ها با هیچ‌یک از قالب‌های موجود هم‌خوانی ندارد…

سوم ـ ارائه پیشنهاد

معمولاً در قسمت پایانی نتیجه می‌توان پیشنهادهایی را مطرح نمود که این پیشنهادها تقویت همان نظریه‌هایی است که در کل متن بیان شده است، لذا دقت شود که آنچه به عنوان پیشنهاد ارائه می‌گردد با استدلال قوی که قبلاً در متن ارائه شده بود، مطرح شود.

گفتار پنجم ـ منابع یا کتابشناسی[۷۷]

راجع‌به ارجاعات در کتابشناسی به‌طور مفصل در مبحث اول بخش دوم توضیح دادیم. ارجاعات باید کامل باشد و نیز مطالعات خود را حتماً باید لحاظ کنید. توصیه می‌گردد در زمان نگارش متن و تایپ آن، به‌مجرد آنکه ارجاع مطلبی را در پاورقی اضافه کردید همان را کپی کرده، در قسمت کتابشناسی یا منابع نیز قرار دهید.

نکته‌ای که به‌طور حتم باید بدان توجه شود آنکه در طول نگارش، ارجاعات خود را به‌روز نمایید بی‌آنکه از منابع قدیمی استفاده کرده باشید مگرآنکه یک کتاب درسی دانشگاهی باشد که به عنوان منبع بلامنازع استفاده می‌شود مانند آثار استادانی چون مرحوم کاتوزیان و امامی و اگر واقعاً از مطلبی استفاده نکرده‌اید آن را در کتابشناسی یا ارجاعات پاورقی ذکر نکنید.

ارجاعات در کتابشناسی (فارسی، لاتین) به ترتیب ذیل آمده است:

کتاب (کتب کلی و کتب تخصصی)

مقاله

قوانین و مقررات

پایان‌نامه و رساله

سمینار و همایش

طرح پژوهشی

منابع الکترونیکی

تارنما

امکان اینکه این ترتیب گونه‌ای دیگر نیز درنظر گرفته شده باشد وجود دارد اما کلیات آن به‌نحوی است که ذکر آن رفت. این نکته را نیز نباید از خاطر برد که ارجاعات باید به ترتیب حروف الفبا بوده و اگر با شماره دسته‌بندی شده باشد بسیار بهتر است.

پس از نگارش و أخذ تأییدیه استاد ناظر و نظرات استادان داور، نوبت تعیین جلسه دفاع می‌باشد. نحوه دفاع کردن رساله، دارای آداب مخصوص به خود است که در این نوشتار بدان پرداخته نشده[۷۸] است.

فصل دوم ـ ساختار شکلی رساله پودمانی قوه قضاییه

پس از مطالعه کلیات شیوه نگارش رساله، در این فصل به‌طور مفصل و عملی، کلیه عناصری را بیان خواهیم کرد که در نگارش رساله پودمانی قوه قضاییه حائز اهمیت است، لذا ابتدائاً مراحل اداری نگارش توضیح داده می‌شود (مبحث نخست) سپس مراحل عملی بررسی خواهد شد (مبحث دوم) و نهایتاً شرایط شکلی نگارش رساله به‌طور مبسوط تشریح می‌گردد (مبحث سوم).

مبحث اول ـ مراحل اداری نگارش رساله پودمانی

در وهله اول به تارنمای پایگاه اطلاع‌رسانی پژوهشگاه قوه قضاییه به آدرس

http://www.ijri.ir

سامانه رساله‌های تحقیق آموزش پودمانی قضایی مراجعه نموده و مراحل نگارش رساله را آن‌گونه که در زیر می‌آید دنبال نمایید.

قضات می‌بایست بدواً نامه تأییدیه ساعات آموزشی و واجد شرایط بودن خود را جهت ارسال طرح‌نامه رساله تحقیقی، از طریق مرکز آموزش قوه قضاییه دریافت نموده باشند.

قضاتی که از طریق مرکز آموزشی معرفی شده باشند، با رجوع به سایت پژوهشگاه قوه قضاییه، بخش«سامانه رساله‌های تحقیق آموزش پودمانی قضایی» نسبت به أخذ فرم طرح‌نامه رساله تحقیق «ویژه قضات» اقدام نمایند. فرم طرح‌نامه که در تارنمای اشاره‌شده، قابل دسترسی و در پیوست این مجموعه نیز آمده است.

تصویر سامانه رساله تحقیق آموزش پودمانی

پس از انتخاب هم‌زمان موضوع و استاد ناظر که دارای مدرک مرتبط با موضوع درخواستی است، طرح‌نامه با مساعدت وی تکمیل نموده، به آدرس الکترونیکی[email protected] ارسال نمایید. ضروری است آخرین حکم کارگزینی و تصویر پشت و روی کارت ملی و غیره استاد مربوطه و خود را به ایمیل ارسالی ضمیمه کنید. پس از ارسال طرح‌نامه، از وصول آن توسط پاسخی که بلافاصله از طریق گروه ارتباطات و همکاری‌های علمی قضات پژوهشگاه قوه قضاییه ارسال می‌گردد، اطمینان حاصل نمایید.

پژوهشگاه پس از دریافت طرح‌نامه درصورتی‌که نامه معرفی از سوی اداره کل آموزش قوه قضاییه به پژوهشگاه ارائه شده باشد، موضوع را با رعایت نوبت به جریان انداخته و بررسی طرح‌نامه، بدواً در گروه، و سپس در کمیته بررسی طرح‌نامه رساله‌های تحقیقی قضات، آغاز خواهد گردید.

پس از بررسی‌های لازم، تأیید یا هرگونه نظرات کمیته درخصوص طرح‌نامه از طریق ایمیل اطلاع‌رسانی خواهد شد.

هرگونه تسریع در اعمال نظرات و اصلاحات موردنظر کمیته، منتج به تسریع در بررسی‌های متعاقب خواهد گردید.

پس از تصویب طرح‌نامه و دریافت ابلاغ مربوطه، فرم مربوط به گزارشهای سه ماهه اول، دوم و … از روند پیشرفت، رساله را از طریق لینکی که در تارنما به رنگ سبز مشخص شده، و در پیوست دوم آمده است دریافت کرده و بعد از تکمیل و امضاء توسط قاضی پژوهشگر و درج نظرات استاد ناظر و امضاء وی، از طریق پست الکترونیک [email protected] به گروه همکاریهای علمی قضات ارسال شود.

تصویر دریافت فرم‌ها در سامانه مربوطه

بعد از اتمام تدوین رساله ـ که مراحل آن در مبحث بعدی می‌آید ـ ضروری است موارد به شرح ذیل، جهت انجام مقدمات داوری رعایت گردد:

۱- فرم‌های مربوط به تعهدنامه اصالت اثر و اعلام کفایت و تأیید رساله تحقیقی آموزش پودمانی را از طریق لینکی که در تارنما به رنگ سبز مشخص شده، و در پیوست چهار و پنج آمده است، دریافت نمایید و پس از تکمیل و امضاء به‌ترتیب توسط محقق و استاد ناظر، به پیوست فایل الکترونیکی رساله از طریق پست الکترونیک پیش‌گفته به گروه همکاری‌های علمی قضات ارسال شود.

۲- اصل فرم‌های فوق‌الذکر و همچنین اصل گزارش‌های پیشرفت سه ماهه اول، دوم و… به‌همراه دو نسخه کاغذی از رساله را به صورت فنرشده به نشانی: تهران ـ بزرگراه شهید چمران ـ بزرگراه یادگار امام ـ بعد از خروجی اوین درکه ـ پژوهشگاه قوه قضاییه ـ کدپستی ۱۹۸۳۸۴۶۵۱۴ از طریق پست سفارشی ارسال نمایید.

۳- پس از جلسه دفاع و اعمال اصلاحات پیشنهادی، فرم «تأیید نهایی پایان‌نامه» توسط استاد ناظر، امضاء و همراه با دو نسخه رساله صحافی یا گالینگور شده و فایل‌های الکترونیکیWord و PDF رساله به پژوهشگاه ارسال شود. این فرم در تارنمای پژوهشگاه و همچنین در پیوست ششم در دسترس است.

مبحث دوم ـ مراحل عملی نگارش رساله پودمانی

ترتیب نگارش رساله‌های پودمانی از ابتدایی‌ترین صفحات عبارتست از:

صفحه جلد

صفحه عنوان

چکیده پژوهش

فهرست اجمالی مطالب

قابل توجه است که فهرست تفصیلی مطالب در آخرین صفحات می‌آید.

پیشگفتار/ درآمد/ مقدمه

فصل یا بخش اول: کلیات که مشتمل بر مطالب زیر همان‌گونه که در طرح‌نامه آمده است خواهد بود:

بیان مسئله[۷۹]

ضرورت پژوهش

پژوهشگر با توجه به آنچه در بیان مسئله ارائه کرده است با ذکر دلیل به بیان اهمیت موضوع پیشنهادی خود می‌پردازد و روشن می‌سازد که چگونه از نتایج این پژوهش در جهت رفع مشکلات موجود (کاربردی، نظری، بنیادی، نظریه‌پردازی،…) استفاده خواهد کرد و چه کاربردها و مزایایی در محدوده پژوهش او قرار گرفته است. در بیان ضرورت باید نکاتی چون نیازهای جامعه، عوامل فرهنگی، مذهبی و اقتصادی جامعه و غیره نیز در نظر گرفته شوند.

سؤالات تحقیق و فرضیه کلی

سؤالات، جملاتی مختصر، آزمون‌پذیر، ساده، منطقی، روشن و بدون ابهام هستند که دربرگیرنده اهداف جزئی و درنهایت، هدف کلی پژوهش می‌باشند. در این مورد به‌تفصیل در بخش پیشین سخن گفته‌ایم.

فرضیه

«فرضیه»، پاسخ هریک از سؤالات است که باید با گزاره کوتاه خبری بیان گردد.

تعریف واژه‌ها و اصطلاحات

در این قسمت، پژوهشگر به تعریف اصطلاحات علمی‌ به‌کار رفته در پژوهش، می‌پردازد. گرچه شاید معنا و تعریف برخی از اصطلاحات تخصصی، به سبب شیوع کاربردشان برای افراد متخصص بدیهی باشد، ولی لازم است برای اینکه همه افراد برداشت واحدی از منظور محقق و در نتیجه حدود طرح داشته باشند، به این امر پرداخته شود. چنانچه روش پژوهش ازجمله روش‌های پیمایشی و یا تجربی است لازم است تعاریف نظری و عملی به‌طور مجزا در بخش روش تحقیق ارائه شوند.

محدودیت‌های پژوهش

در این قسمت به‌اختصار درباره خطاهای تصادفی که شاید در حین اجرای طرح رخ دهند و مشکلات و موانعی که در خلال اجرا پیش می‌آیند، توضیح داده می‌شود. این قسمت دربرگیرنده نوعی دید انتقادی پژوهشگر نسبت به پژوهش خویش است.

ادبیات تحقیق

چنین ادبیاتی، در دو قسمت «مبانی نظری تحقیق» و «پیشینه تحقیق» باید مورد توجه قرار گیرد:

الف ـ مبانی نظری تحقیق

هر تحقیق نیازمند چارچوبی نظری می‌باشد و این چارچوب، الگویی است که فرد پژوهشگر براساس آن درباره روابط بین عواملی که در ایجاد مسئله مهم تشخیص داده می‌شوند، نظریه‌پردازی می‌کند. بر مبنای چارچوب نظری متغیرهایی مانند متغیرهای مستقل، وابسته، مداخله‌گر و متغیرهایی که تصور می‌شود در پاسخ و حل مسئله تحقیق نقش دارند، بررسی می‌شوند. می‌توان در این قسمت تاریخچه‌ای از موضوع مورد پژوهش را نیز ارائه داد.

ب ـ پیشینه (سابقه تحقیق)

در این قسمت، پژوهشگر درمورد اطلاعات و پژوهش‌های قبلی که در قلمرو موضوع او وجود دارند، مطالبی را ارائه می‌کند. بازنگری منابع و پژوهش‌های انجام‌شده ضروری است، چه بسا قبلاً فرد دیگری پاسخی برای سؤال پژوهشی یافته باشد. علاوه بر این، مرور پژوهش‌های قبلی می‌تواند در چگونگی انجام پژوهش و عدم تکرار اشتباهات گذشته بسیار مفید باشد. پژوهش‌های قبلی در ارائه فرضیاتی دقیق بسیار سودمند هستند. از پژوهش‌های انجامشده در این بخش باید خلاصه‌ای، ارائه و از ذکر کامل آنها خودداری گردد و همچنین به نتایج مختلف ـ چه موافق فرضیه پژوهش و چه مخالف آن ـ اشاره شود.

روش‌های تحقیق

از آنجا که ماهیت و موضوعات پژوهشی در رشته‌های مختلف حقوقی و جرم‌شناسی متفاوت است، لذا روش‌های پژوهشی مورد استفاده نیز متنوع و گسترده می‌باشد. بنابراین، مطالب این فصل و یا بخش‌هایی از آن می‌تواند در مقدمه رساله ارائه گردد.

الف ـ روش اجرای پژوهش (تحقیق)

در این بند نوع مطالعه براساس اهداف تحقیق (بنیادی و کاربردی) و همچنین نوع ارتباط متغیرهای تحقیق و تقسیم‌بندی‌های روش‌شناسی (کتابخانه‌ای، اسنادی، مطالعات تجربی، پیمایشی و …) معرفی می‌شود.

ب ـ جامعه تحقیق

«جامعه تحقیق» عبارت است از محدوده فرضی و ذهنی که یافته‌های پژوهش در آن محدوده تعمیم داده می‌شود. این جامعه می‌تواند شامل آمار، اعضاء، رویدادها، متون، سازمان‌ها و … باشد. محقق با بیان دقیق ویژگی‌ها و مشخصات جامعه تحقیق، حدود تعمیم‌پذیری نتایج خود را تعیین می‌نماید.

ج ـ نمونه و روش نمونه‌گیری

حجم گروه نمونه براساس تعداد افراد جامعه و چگونگی تعیین آن به‌طور مثال، با ذکر فرمول محاسبه حجم نمونه و آوردن دلایل کافی برای اعداد به‌کار گرفته شده و همچنین نوع و روش انجام نمونه‌گیری در این قسمت توضیح داده خواهد ‌شد. گفتنی است جامعه تحقیق، نمونه و روش نمونه‌گیری، ویژه تحقیقات کمّی ‌و میدانی است.

د ـ ابزار جمع‌آوری اطلاعات

در این قسمت، ابزارهایی که با استفاده از آنها اطلاعات مورد نیاز از گروه نمونه به‌دست آمده است، و نیز اعتبار و روایی آنها (ابزارها) توضیح داده می‌شود. این ابزارها می‌تواند شامل مشاهده، پرسش‌نامه، مصاحبه، پرونده‌خوانی و … باشد.

بخش‌ها و فصول آتی

این قسمت با توجه به توضیحاتی که در بخش‌های پیشین آمده است به‌صورت تجزیه و تحلیل اطلاعات از یافته‌های تحقیق و برای توصیف و تحلیل اطلاعات صورت می‌گیرد.

پژوهشگر باید مشخص سازد که در سطح آمار توصیفی از چه شاخص‌های آماری برای توصیف داده‌ها و پاسخ به سؤالات پژوهشی و تحلیل آنها استفاده کرده است. درصورتی‌که از نرم‌افزاری رایانه‌ای استفاده شده، باید در این قسمت نام نرم‌افزار و نسخه (ورژن)[۸۰] مورد استفاده ذکر شود. چنانچه پژوهش از نوع کتابخانه‌ای یا اسنادی باشد اطلاعات و یافته‌ها با روش توصیفی در پاسخ به سؤالات یا فرضیات تحقیق ارائه می‌گردد.

پژوهشگر در توصیف اطلاعات، داده‌ها را صرفاً در قالب توصیفی و یا به‌صورت جداول و نمودارها ارائه می‌کند و از شاخص‌های آمار توصیفی چون جداول فراوانی، میانگین، نسبت، درصد، واریانس، انحراف معیار و … استفاده می‌نماید.

در قسمت تحلیل اطلاعات و آزمون فرضیه، پژوهشگر با استفاده از آزمون‌های آماری مناسب در قلمرو آمار استنباطی باید به سؤالات پژوهش پاسخ دهد. با توجه به تحلیل اطلاعات در قسمت قبلی، پژوهشگر باید به پذیرفتن یا رد کردن فرضیات پژوهش، آن‌گونه که پیش از آن در فصول قبلی ارائه کرده است، بپردازد.

فصل نهایی ـ نتیجه‌گیری و پیشنهادها

این فصل خود دو بخش دارد

نتیجه‌گیری

همان‌طور که در قسمت‌های قبلی توضیح داده شد نتیجه باید نگارش شود.

پیشنهادها

با توجه به روندی که پژوهشگر طی نموده ممکن است پیشنهادی مبتنی بر یافته‌ها و نتایج تحقیق ارائه ‌کند. ارائه پیشنهاد الزامی نیست و نباید به‌طور مکانیکی و بی‌آنکه اساساً ارزشی داشته باشد ارائه شود، لذا ضرورتاً باید از ذکر پیشنهادهای کلی، غیرعلمی و ناسودمند پرهیز گردد.

در عین حال باید توجه نمود که پیشنهادها باید بر مبنای مطالعات صورت‌گرفته در تحقیق، استخراج و از بیان پیشنهادهایی که در طول نگارش پژوهش، مورد بحث و بررسی قرار نگرفته است، اجتناب شود.

پیوست‌ها نیز شامل بخش‌هایی مانند نمونه‌ای از مدارک و اسناد، نمونه آراء قضایی، قوانین و اسناد بین‌المللی، آیین‌نامه‌ها، پرسش‌نامه‌ها، آمار و ارقام و … می‌باشند که در پژوهش به‌کار رفته‌اند و برای سایر پژوهشگران، مفید و قابل استفاده هستند و البته در دسترس همگان قرار ندارند.

مبحث سوم ـ شرایط شکلی رساله پودمانی

این مبحث به مسائل ظاهری رساله می‌پردازد و آن عبارتند از:

صفحات

برای تایپ متن از نرم افزارWord استفاده کنید.

تعداد صفحات حداقل۷۰ صفحه، مع‌ذلک بالای ۱۴۰ صفحه توصیه نمی‌شود.

کاغذ مورد استفادهA4 است.

چکیده فارسی با کلمات کلیدی در ابتدا بیاید.

قلم

قلم فارسی Blotus / B Nazanin / B Mitra

قلم لاتین Times New Roman

یا برای متن فارسی از فونت معمولی ۱۴ استفاده شود.

تمام متن با یک فونت تایپ گردد.

عنوان اصلی Bold و با قلم ۱۴،

عناوین فرعی درجه Bold و با قلم۱۲ (اگر فونت متن ۱۴ باشد همان اعمال شود.)

عناوین فرعی و فرعی‌تر بعدی ساده و با قلم ۱۲ یا ۱۴٫

حاشیه

حاشیه‌های زیر به عنوان فاصله‌های استاندارد رعایت شوند:

بالا و پایین: ۲٫۵ سانتی‌متر

راست و چپ: ۳ سانتی‌متر

شکل ظاهری صفحه

متن باید به شکل مرتب‌شده (justified) صفحه‌بندی شود.

در شیوه صفحه‌گذاری، شماره صفحات از صفحه عنوان تا ابتدای فصل اول با حروف (به‌طور مثال، یک، دو، سه و …) ذکر می‌شود و بقیه صفحات به‌صورت رقم یا اعداد حسابی درج می‌گردد.

اولین سطر هر پاراگراف با تورفتگی(indent) تایپ شود.

فاصله بین سطور در بخش line spacing به اندازه ۱٫۵ است.

فاصله بین دو پاراگراف برابر فاصله معمولی بین دو سطر میباشد.

اصطلاحات لاتین را در پانویس قرار دهید.

پس از تأیید استاد ناظر، در دو نسخه به همراه تأییدیه وی (طبق فرم مندرج در سایت) به پژوهشگاه قوه قضاییه تحویل داده می‌شود.

شیوه ارجاع به منابع

شیوه ارجاع‌دهی در رساله پودمانی به روش شیکاگو است. این روش قدمتی بیش از صد سال دارد و هفدهمین ویرایش آن در سال ۲۰۱۷ مورد بازبینی قرار گرفت. این روش به‌تفصیل به معرفی روشهای استناد پرداخته و علاوه بر قواعد کلی، شیوه استناد به انواع منابع را ارائه کرده است. پژوهشگران محترم میتوانند به کتابها و دستورالعملهای تخصصی نحوه ارجاعدهی براساس روش شیکاگو مراجعه کنند. اما برای تسهیل امر در جداول پیوست مهمترین عناوین مستندات و روشهای ارجاع به آنها براساس روش شیکاگو، ارائه شده است.

جدول (۱) ارجاع‌دهی منابع فارسی به روش شیکاگو[۸۱]

پژوهشگر میبایست منابع و استنادات را به‌صورت زیرنویس (پانویس) و نه درون متنی در هر صفحه درج نماید.

مدرک

مثال

کتاب با یک نویسنده

در پانویس

امین جعفری، متدلوژی حقوق (تهران: شهردانش، ۱۳۹۳)، ۴۰٫

در فهرست منابع

جعفری، امین. متدلوژی حقوق. تهران: شهردانش، ۱۳۹۳٫

کتاب با دو نویسنده

در پانویس

محمدحسین دیانی و محمدرضا داورپناه، مفاهیم و روشهای بازیابی اطلاعات در نظامهای کتابخانه رایآنهای ایران (مشهد: دانشگاه فردوسی، موسسه چاپ و انتشارات، ۱۳۶۱)، ۵۶٫

در فهرست منابع

دیانی، محمدحسین. محمدرضا داورپناه، مفاهیم و روشهای بازیابی اطلاعات در نظامهای کتابخانه رایآنهای ایران. مشهد: دانشگاه فردوسی، موسسه چاپ و انتشارات، ۱۳۶۱٫[۸۲]

کتاب با بیش از سه نویسنده

در پانویس

محمدتقی اکبری و دیگران، فرهنگ و تمدن اسلامی (مشهد: بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲)، ۷۷٫

در فهرست منابع

اکبری، محمدتقی، احمد رضوانی، محمدتقی منشی طوسی، حسن سلطانی فر، و احمد نمایی. فرهنگ و اصطلاحات علوم و تمدن اسلامی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲٫

کتاب با مترجم، ویراستار یا گردآورنده

در پانویس

لئو بوسکالیا، آدمیت ۱۹۷۸، ترجمۀ گیتی خوشدل (تهران: نشرگفتار، ۱۳۸۲)،۹۰٫

در فهرست منابع

بوسکالیا، لئو. آدمیت ۱۹۷۸٫ ترجمه گیتی خوشدل. تهران: نشر گفتار، ۱۳۸۲٫

کتابی با نویسنده سازمان

در پانویس

سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور. دفتر فنی و تدوین معیارها. ضوابط طراحی فضای سبز شهری (تهران: سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، ۱۳۸۰)، ۳۴٫

در فهرست منابع

سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور. دفتر فنی و تدوین معیارها. ضوابط طراحی فضای سبز شهری. تهران: سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، ۱۳۸۰٫

فصلی از یک کتاب

در پانویس

عبدالرضا نوروزی چاکلی، «جامعه اطلاعاتی و جهانی شدن» در مجموعه مقالات همایشهای انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران (تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۴)، ۱۵۳-۱۲۱٫

در فهرست منابع

نوروزی چاکلی، عبدالرضا. «جامعه اطلاعاتی و جهانی شدن» در مجموعه مقالات همایشهای انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۴٫

کتاب الکترونیک

در پانویس

جیل لامبرت، انتخاب منابع اطلاعاتی، ترجمه مهری صدیقی (تهران: مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران، ۱۳۸۰).

http://www.irandoc.ac.ir/data/books/Resource/Abstract.htm

در فهرست منابع

جیل لامبرت. انتخاب منابع اطلاعاتی. ترجمه مهری صدیقی. تهران: مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران، ۱۳۸۰٫

http://www.irandoc.ac.ir/data/books/Resource/Abstract.htm

مقاله با یک نویسنده

در پانویس

سیدقاسم زمانی، «حقوق قراردادی و تدوین قواعد عرفی در رویه دیوان بین‌المللی دادگستری با تاکید بر قضیه نیکاراگوئه»، مجله حقوقی بین‌المللی ۱۴ (۱۳۷۵)، ۳۳۴-۲۸۵٫

در فهرست منابع

زمانی, سیدقاسم. «حقوق قراردادی و تدوین قواعد عرفی در رویه دیوان بین‌المللی دادگستری با تاکید بر قضیه نیکاراگوئه». مجله حقوقی بین‌المللی ۱۴ (۱۳۷۵): ۳۳۴-۲۸۵٫

مقاله با دو نویسنده

در پانویس

عباس حری، اعظم شاهبداغی، «استناد در آثار علمی: چاله‌ها و چالش‌ها»، مجله روان شناسی و علوم تربیتی ۳۴ (۱۳۸۵)، ۶۵-۹۶٫

در فهرست منابع

عباس حری، شاهبداغی، اعظم. «استناد در آثار علمی: چاله‌ها و چالش‌ها». مجله روان شناسی و علوم تربیتی ۳۴ (۱۳۸۵)، ۶۵-۹۶٫

مقاله با بیش از سه نویسنده

در پانویس

نام نویسندگان مانند کتاب با سه نویسنده و بیشتر

در فهرست منابع

نام نویسندگان مانند کتاب با سه نویسنده و بیشتر

مقاله ترجمه شده

در پانویس

کاتارزینا ماترسکا، «کتابداران در عصر دانش» علوم اطلاع رسانی ۲۰ ترجمه محمدرضا سلیمانی (۱۳۸۴)، ۹۸-۷۸٫

در فهرست منابع

ماترسکا، کاتارزینا. «کتابداران در عصر دانش» علوم اطلاع رسانی ۲۰ ترجمه محمدرضا سلیمانی (۱۳۸۴)، ۹۸-۷۸٫

مقاله کنفرانسها

در پانویس

اعظم دالمن و دیگران، «تاثیر DEHP بر بلوغ آزمایشگاهی، از سرگیری میوز، و تکوین او و سایت‌های نابالغ موش» پوستر ارائه شده در چهاردهمین کنفرانس سراسری زیست شناسی، گیلان (۱۳۸۴).

در فهرست منابع

دالمن، اعظم، حسین ایمانی و حوریه سپهری «تاثیر DEHP بر بلوغ آزمایشگاهی، از سرگیری میوز، و تکوین او و سایت‌های نابالغ موش» پوستر ارائه شده در چهاردهمین کنفرانس سراسری زیست شناسی، گیلان (۱۳۸۴).

مقاله نشریههای الکترونیک

در پانویس

علی گزنی، «طراحی سیستم‌های بازیابی اطلاعات بهینه در نرم افزارهای کتابخانه‌ای و اطلاع رسانی» علوم اطلاع رسانی ۱۶، شماره ۱-۲ (۱۰ دی ۱۳۷۹).

http://www.irandoc.ac.ir/ETELAART/16/16_1_2_7_abs.htm

در فهرست منابع

علی گزنی، «طراحی سیستم‌های بازیابی اطلاعات بهینه در نرم افزارهای کتابخانه‌ای و اطلاع رسانی» علوم اطلاع رسانی ۱۶، شماره ۱-۲ (۱۰ دی ۱۳۷۹).

http://www.irandoc.ac.ir/ETELAART/16/16_1_2_7_abs.htm

مجلههای چاپی

در پانویس

فاطمه قاسمی، «کتابداری موسیقی» لی بر۶ (۱۳۸۴).

در فهرست منابع

قاسمی، فاطمه. «کتابداری موسیقی» لی بر۶ (۱۳۸۴).

مجلههای الکترونیک

در پانویس

عاصفه عاصمی، «متادیتا در محیط آموزش الکترونیک» مجله الکترونیک پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی‌ایران ۶ شماره ۱(۱۳۸۵)

http://www.irandoc.ac.ir/Data/E_J/vol6/asemi_abs

در فهرست منابع

عاصمی، عاصفه. «متادیتا در محیط آموزش الکترونیک» مجله الکترونیک پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی‌ایران ۶ شماره ۱(۱۳۸۵)

http://www.irandoc.ac.ir/Data/E_J/vol6/asemi_abs

پایاننامهها و رسالهها

در پانویس

داود فلاحی، «بررسی مهریه، حدود و احکام آن در فقه امامیه» (پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه قم، ۱۳۸۰)

در فهرست منابع

فلاحی، داود. «بررسی مهریه، حدود و احکام آن در فقه امامیه» (پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه قم، ۱۳۸۰)

جدول(۲) ارجاع‌دهی منابع لاتین به روش شیکاگو

مواردی که ابتدا ذکر شده، ارجاع‌دهی در پایان اثر و مواردی که در پرانتز آمده، ارجاع‌دهی در متن را مشخص کرده است، البته لازم است پژوهشگر منابع و استنادات را بصورت زیرنویس (پانویس) در هر صفحه درج نمایند نه درون متنی.

مدرک

مثال

کتاب با یک نویسنده

در پانویس

Norman Franks, Battle of Britain (New York: Galahad Books, 1981), 52.

در فهرست منابع

Franks, Norman. Battle of Britain. New York: Galahad Books, 1981.

کتاب با دو نویسنده

در پانویس

Carole Shammas, Marylynn Salmon,Inheritance in America: From Colonial Times to the Present (New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, 1987), 97.

در فهرست منابع

Shammas, Carole, Marylynn Salmon. Inheritance in America: From Colonial Times to the Present. New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, 1987.

کتاب با بیش از سه نویسنده

در پانویس

Alison Prentice et al., Canadian Women: A History (Toronto: Harcourt Brace Jovanovich, 1988), 121-23.

در فهرست منابع

Prentice, Alison, Paula Bourne, Gail Cuthbert Brandt, Beth Light, Wendy Mitchinson, and Naomi Black. Canadian Women: A History. Toronto: Harcourt Brace Jovanovich, 1988.[83]

کتاب با مترجم، ویراستار یا گردآورنده

در پانویس

Alexander Solzhenitsyn, August 1914, trans. Michael Glenny (Harmondsworth: Penguin, 1974), 110.

در فهرست منابع

Solzhenitsyn, Alexander. August 1914. Translated by Michael Glenny. Harmondsworth: Penguin, 1974.[84]

کتابی با نویسنده سازمان

در پانویس

University of Chicago Press, The Chicago Manual of Style, 17th ed. (Chicago: University of Chicago Press, 2017), 65.

در فهرست منابع

University of Chicago Press. The Chicago Manual of Style. 17th ed. Chicago: University of Chicago Press, 2017.

فصلی از یک کتاب

در پانویس

Roger Sarty, “Canada and the Great Rapprochement 1902-1914,” in The North Atlantic Triangle in a Changing World: Anglo-American-Canadian Relations, 1902-1956, ed. B.J.C. McKercher and Lawrence Aronson (Toronto: University of Toronto Press, 1996), 19.

در فهرست منابع

Sarty, Roger. “Canada and the Great Rapprochement, 1902-1914.” In The North Atlantic Triangle in a Changing World: Anglo-American-Canadian Relations, 1902-1956, edited by B.J.C. McKercher and Lawrence Aronson, 12-47. Toronto: University of Toronto Press, 1996.[85]

کتاب الکترونیک

در پانویس

Menno Boldt, Surviving as Indians: The Challenge of Self-Government (Toronto: University of Toronto Press, 1993), 23, https://ebookcentral.proquest.com/lib/okanagan-ebooks/detail.action?docID=3251375.

در فهرست منابع

Boldt, Menno. Surviving as Indians: The Challenge of Self-Government. Toronto: University of Toronto Press, 1993. https://ebookcentral.proquest.com/lib/okanagan-ebooks/detail.action?docID=3251375.

مقاله با یک نویسنده

در پانویس

Peter Kulchyski, “Trail to Tears: Concerning Modern Treaties in Northern Canada,” Canadian Journal of Native Studies 35, no. 1 (2015): 73.

در فهرست منابع

Kulchyski, Peter. “Trail to Tears: Concerning Modern Treaties in Northern Canada.” Canadian Journal of Native Studies 35, no. 1 (2015): 69-82.

مقاله نشریههای الکترونیک

در پانویس

James L. McClain, “Castle Towns and Daimyo Authority: Kanazawa in the Years 1583-1630,” Journal of Japanese Studies 6, no. 2 (Summer 1980): 269, http://www.jstor.org.ezproxy. okanagan.bc.ca/stable/132323.

در فهرست منابع

McClain, James L. “Castle Towns and Daimyo Authority: Kanazawa in the Years 1583-1630.” Journal of Japanese Studies 6, no. 2 (Summer 1980): 267-99. http://www.jstor.org.ezproxy.okanagan.bc.ca /stable/132323

مجلههای چاپی

در پانویس

Ken MacQueen and Michael Friscolanti, “Who gets to be Canadian?” Maclean’s, October 19, 2015, 18.

در فهرست منابع

MacQueen, Ken, and Michael Friscolanti. “Who gets to be Canadian?” Maclean’s. October 19, 2015.

مجلههای الکترونیک

در پانویس

Trudi Johnson, “Women and Inheritance in Nineteenth-Century Newfoundland,” Journal of the Canadian Historical Association 13, no. 1 (2002): 5, http://id.erudit.org/iderudit/031151ar.

در فهرست منابع

Johnson, Trudi. “Women and Inheritance in Nineteenth-Century Newfoundland.” Journal of the Canadian Historical Association 13, no. 1 (2002): 1-22. http://id.erudit.org/iderudit/031151ar.

پایاننامهها و رسالهها

در پانویس

Elina Hill, “Indigenous Knowledge Practices in British Columbia: A Study in Decolonization” (master’s thesis, University of Victoria, 2012), 62, Canadian Business & Current Affairs Database, (1520227456).

در فهرست منابع

Hill, Elina. “Indigenous Knowledge Practices in British Columbia: A Study in Decolonization.” Master’s thesis, University of Victoria, 2012. Canadian Business and Current Affairs Database (1520227456).

برای ارجاع‌دهی، نکات مهم دیگری نیز وجود دارد که در پیوست ۷ این مجموعه در دسترس قرار گرفته است.

پیوست‌ها

بسمه تعالی

محل الصاق عکس دانش پژوه

پیوست ۱

طرح نامه «رساله تحقیقی آموزش پودمانی قضات»

شماره نامه معرفی آموزش:

تاریخ نامه معرفی آموزش:

تاریخ درخواست دانش پژوه:

تاریخ تصویب در کمیته ی تخصصی گروه:

الف. عنوان پیشنهادی رساله پودمانی:

ب. کلید واژه ها:

مشخصات دانش پژوه:

نام خانوادگی: نام:‌ کدملی:

شماره کارگزینی: شهرستان محل خدمت:

پست سازمانی:

مشخصات استاد ناظر:

نام خانوادگی: نام: تخصص اصلی:

رتبه‌ی دانشگاهی/ حوزوی محل خدمت:

فرم طرح نامه باید با مساعدت و هدایت استاد ناظر تکمیل شود.

مشخصات کلی رساله تحقیق:

عنوان پایان‌نامه

فارسی:

لاتین:

واژگان کلیدی:

نوع تحقیق

بنیادی

توسعه ای

کاربردی

مجری تحقیق:

نام و نام خانوادگی:

فرزند:

کدملی:

آخرین مدرک تحصیلی دانشگاهی:

رشته:

متولد:

دانشگاه محل تحصیل:

سال دفاع و اتمام تحصیل:

عنوان پایان نامه کارشناسی ارشد:

آخرین مدرک تحصیلات حوزوی: سطح:

آخرین محل تحصیل حوزوی:

سال اتمام یا ترک تحصیل حوزوی:

عنوان دقیق سمت قضایی:…………………………. محل خدمت:……………………………………………………….

سابقه: (تاریخ استخدام):……………………. پایه قضایی:………………………………………………………………..

نشانی محل کار: ……………………………………… تلفن ثابت محل کار: …………………………………………

نشانی محل سکونت: …………………………کد پستی: …………………….تلفن ثابت: ……………………..

دور نگار: ……………… شماره تلفن همراه: ……………. پست الکترونیکی (الزامی): ……………….

*تذکر: شناسنامه،کارت ملی ،حکم کارگزینی،آخرین مدرک تحصیلی کلاسیک یا آخرین مدرک تحصیلی حوزوی باید به همراه فرم ضمیمه شده و ارسال گردد.

استاد ناظر:

نام و نام خانوادگی:

کد ملی:

متولد:

آخرین مدرک تحصیلی: الف) دانشگاهی: ب) حوزوی:

محل اخذ مدرک:

تاریخ اخذ مدرک:

رشته:

گرایش:

تخصص و علایق جنبی:

محل خدمت استاد ناظر

الف ـ پست قضایی:

در دادگستری شهرستان:

پایه قضائی:

ب ـ دانشگاه: نوع همکاری: مدعو

پاره وقت

تمام وقت:

مشغول خدمت در دانشکده:

گروه:

سابقه استخدام/ همکاری:

ج ـ اشتغال به وکالت : پایه دو پایه یک

در شهرستان …………………….. از سال ………………….. شماره پروانه وکالت ……………………….

شماره حساب استاد ناظر جهت پرداخت های مالی (ترجیحاً بانک ملی): …………………..

آدرس محل کار و تلفن:

تلفن ثابت منزل:

موبایل:

ایمیل (الزامی)

آدرس منزل:

نوع بیمه:

سنوات تدریس در دوره دکتری:

سنوات تدریس در دوره کارشناسی ارشد:

تعداد پایان‌نامه‌های راهنمایی شده

تعداد پایان‌نامه‌های در دست راهنمائی

دروس تدریس شده

دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی

کارشناسی ارشد

دکتری

کارشناسی ارشد

دکتری

کارشناسی ارشد

دکتری

کارشناسی ارشد

دکتری

رساله قضات در پژوهشگاه

وجوه تمایز و نوآوری‌های این رساله با پژوهش‌ها و پایان نامه‌های انجام شده از مراکز آموزشی دیگر: (این قسمت توسط استاد ناظر تکمیل شود)

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

امضا استاد ناظر برای تأیید

تذکر: آخرین مدرک تحصیلی، آخرین حکم و صفحه اول دفترچه بیمه باید به همراه فرم ضمیمه شده و ارسال گردد.

تعریف موضوع و بیان مسئله به صورت دقیق، صریح و سلیس

ا

(حداقل ۱۲ خط توضیح دهید)

اصولاً لازم است در انجام رساله؛ دانش پژوه به رویه قضایی یا آراء قضائی حدود ۳۰ الی ۵۰ رأی بعنوان شاهد مثال و تبیین کننده موضوع اشاره و استناد نماید.

…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

اهمیت و ضرورت تحقیق

(توجیه رساله تحقیق با تاکید بر خلاء های موجود تحقیقاتی و میزان نیاز به بررسی موضوع و نیز فواید نظری و عملی ناشی از اجرای آن برای قوه قضاییه)

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

اهداف تحقیق

الف ـ هدف اصلی (نتیجه اصلی و پایانی تحقیق، که از مسئله تحقیق استخراج می‌شود)

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

ب ـ اهداف فرعی (نتایج ضمنی یا جزئی تحقیق، که پیش از هدف اصلی یا همزمان با آن حاصل می‌شود و از مسئله و هدف اصلی تحقیق استخراج می‌گردد. اهداف فرعی، کمیت و کیفیت گردآوری اطلاعات را تعیین می‌کنند)

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

سوال اصلی تحقیق

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

سوال‌های فرعی تحقیق: (حداکثر ۳ سوال)

…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….

…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….

…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….

فرضیه‌ها

(لازم است فرضیه ها متناظر هر سوال تحقیق و به صورت یک جمله خبری نوشته شود)

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

نتایج

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

روش تحقیق

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

روش اجرا و گردآوری اطلاعات

الف ) مطالعه کتابخانه‌ای ب) میدانی ج) پرسشنامه د) مشاهده

پیشینه تحقیق در داخل و خارج از کشور

(منابع، مقالات، کتب و پایان‌نامه‌های مرتبط با موضوع با تاکید بر ساختن ارتباط منطقی میان اطلاعات پژوهش‌های قبلی و مسئله این تحقیق و بیان جنبه‌های ابتکاری و نوآورانه آن ذکر شود)

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….

محدودیت‌های احتمالی و ملاحظات تحقیق

…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………. …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

زمان‌بندی رساله تحقیق

جدول ۱- زمان بندی مراحل مختلف به تفکیک عناوین و درصد فعالیت های اصلی در هر مرحله

طول مدت به زمان(ماه)

درصد از کل

عنوان فعالیت

مراحل اجرا

بررسی مبانی نظری، جمع‌آوری منابع و فیش‌های اطلاعاتی

مرحله اول

بررسی پیشینه و سوابق

مرحله دوم

جمع آوری داده‌ها

مرحله سوم

نگارش رساله و انجام تحلیل‌های مرتبط

مرحله چهارم

تاریخ تکمیل طرح‌نامه: ……./ ……./ ……. نام و نام خانوادگی و امضاء دانش‌پژوه: ……………………………………..

پیوست شماره ۱:

رزومه علمی پژوهشگر ـ CV

سوابق تحصیلی مجری:

کشور

سال اخذ مدرک

محل اخذ مدرک

رشته و گرایش تحصیلی

درجه تحصیلی

کارشناسی یا معادل حوزوی

کارشناسی ارشد یا معادل حوزوی

کارگاه‌های آموزشی

دوره‌های کوتاه مدت

سوابق شغلی مجری:

توضیحات

محل خدمت

مدت

سمت قضایی و سوابق

تا تاریخ

از تاریخ

مشخصات کامل فعالیت‌های علمی:

سال انتشار

نام ناشر/نشریه(دوره،شماره و فصل)

عنوان کتاب/مقاله علمی

* بجای تکمیل این جداول، مجری می‌تواند سوابق علمی (رزومه،cv) خود را بصورت تفکیکی و تفصیلی در انتهای این طرح‌نامه ضمیمه نماید.

پیوست شماره ۲:

جامعه آماری (جامعه آماری، شامل تمام افراد یا پدیده‌های مورد مطالعه می‌شود که نمونه معرف از آن گرفته می‌شود)

…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

نمونه (نمونه، جزئی از جامعه آماری که معرف آن جامعه می‌باشد)

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

حجم نمونه (حجم نمونه، تعداد کل عناصر موجود در نمونه است)

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. روش نمونه‌گیری (نمونه‌گیری، به معنای برداشتن هر نسبتی از جامعه یا کل است. انواع شیوه‌های نمونه‌گیری، شامل نمونه‌گیری تصادفی، قصدی، سهمیه‌ای، خوشه‌ای و…. است)

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

پیوست شماره ۳:

فهرست اولیه منابع و ماخذ: (نوشتن حداقل بیست منبع اصلی، جدید و مرتبط با رساله تحقیق به تفکیک مقالات و کتب نوشته شود)

…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… .

یاد آوری: برای درج مشخصات کتاب‌ها و مقاله در این قسمت، می‌توان از الگوی کلی زیر استفاده کرد

کتاب: نام خانوادگی، نام کوچک مولف، نام اثر، مترجم ، تاریخ انتشار، نوبت چاپ، محل نشر: ناشر .

مقاله: نام خانوادگی،نام کوچک مولف، نام مقاله، تاریخ انتشار، نام نشریه، دوره، شماره، فصل

بسمه‌تعالی

گزارش اول یا دوم:

تاریخ ارائه گزارش:

پیوست۲

گزارش سه ماهه پیشرفت طرح‌نامه رساله تحقیقی قضات به دفتر ارتباطات و همکاری‌های علمی پژوهشگاه قوه‌قضاییه

مشخصات محقق: نام و نام خانوادگی: ……………………… .سمت و محل خدمت: …………………….

مشخصات استاد ناظر: …………………………………………… نام و نام خانوادگی: …………………….

سمت و محل خدمت: …………………….

عنوان رساله: ……………………………………………………………………………………………………………….

۱

خلاصه‌‌ای از فعالیت‌های انجام شده در چارچوب طرح مصوب را بنویسید

۲

مسائل و مشکلات علمی و اجرائی به همراه پیشنهادات اصلاحی

۳

موسسات و صاحب نظران مراجعه شده

۴

پیشرفت کار از نظر زمان‌بندی و اهداف رساله

امضای محقق:

ردیف

عنوان

ارزشیابی پیشرفت رساله

توضیحات

عالی

خوب

متوسط

ضعیف

۱

رعایت زمان‌بندی

۲

نظم در مراجعات محقق و اعمال نکات

۳

استفاده از مقالات و کتب متعدد، اصیل و جدید

۴

استناد به آراء قضایی جدید بعنوان موید بث در متن تحقیق

نظرات استاد ناظر در خصوص گزارش پیشرفت طرح‌نامه:

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

امضاء استاد ناظر:

بسمه تعالی

پیوست ۳

فرم درخواست تمدید مهلت برای اتمام رساله

مشخصات پژوهشگر:

نام نام خانوادگی :

عنوان رساله:

استان محل خدمت:

مدت زمان درخواستی(ماه):

تاریخ معرفی به پژوهشگاه:

تاریخ تصویب:

تاریخ آخرین گزارش ارسالی:

دلایل درخواست:

ذکر مستندات درخواست: )پیوست نمودن تصویر و یا اسکن شده مدارک(

محل درج توضیح و تایید استاد ناظر:

تاریخ و محل امضا درخواست کننده:

بسمه تعالی

پیوست ۴

سرپرست محترم دفتر همکاری‌های علمی پژوهشگاه قوه قضاییه

با سلام،

بدین وسیله تأیید می‌شود رساله تحقیقی آموزش پودمانی آقای/ خانم……………… با عنوان …………………………………………………. تحت نظارت علمی اینجانب بارعایت شیوه‌نامه و رعایت استاندارهای علمی ـ پژوهشی خاتمه یافته و دارای ارزش و اعتبار علمی به منظور دفاع و ارزیابی نهایی از سوی داوران می‌باشد.

نام ونام خانوادگی استاد ناظر:

امضای وتاریخ استاد ناظر:

بسمه تعالی

پیوست ۵

معاون محترم پژوهشی پژوهشگاه قوه قضائیه

باسلام

اینجانب…………. شاغل به سمت قضائی بعنوان …………………….در شهرستان ……………… که رساله تحقیق پودمانی‌ام تحت عنوان ” ………………………….” بوده است و در تاریخ ……………………. گواهی کفایت انجام تحقیق را از استاد ناظر جناب آقای دکتر …………………………..دریافت نموده‌ام؛ بدینوسیله اقرار داشته و متعهد می شوم:

این رساله تحقیق پودمانی حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایان‌نامه، کتاب، مقاله و…) استفاده نموده‌ام، مطابق ضوابط و رویه موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در زیرنویس و فهرست مربوطه ذکر و درج کرده‌ام.

این رساله تحقیق پودمانی یا محتوای غالب آن قبلا توسط اینجانب یا هیچ شخص دیگری برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی(هم سطح، پایینتر یا بالاتر) در سایر دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی ارائه نشده است.

کلیه حقوق مادی این رساله متعلق به پژوهشگاه قوه قضائیه می باشد لذا چنانچه بعد از دفاع از رساله یا اخذ نمره بدون جلسه دفاع؛ قصد استفاده و یاهرگونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب، مقاله و … از این رساله را داشته باشم، از پژوهشگاه قوه قضائیه مجوزهای مربوطه را اخذ نماییم.

چنانچه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را می‌پذیرم و معاونت نیروی انسانی قوه قضائیه مجاز است علاوه بر ابطال گواهینامه صادره مطابق ضوابط و مقررات رفتار نماید.

نام ونام خانوادگی:

تاریخ و امضاء:

بسمه تعالی

پیوست ۶

تأیید نهایی پایاننامه

سرپرست محترم دفتر ارتباطات و همکاری‌های علمی پژوهشگاه قوه قضاییه

با احترام بدینوسیله با بررسی‌ای که اینجانب……………………….. استاد ناظر انجام داده‌ام؛ گواهی می‌گردد نکات پیشنهادی شکلی و ماهیتی و اصلاحات مطروحه از سوی اساتید داور در متن رساله تحقیقی پودمانی آقای/ خانم……………………….. از استان: …………………………… تحت عنوان: ………………………………………………………………..

اعمال شده و اهم موارد اصلاحی اعمال شده عبارت هستند از:

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

پیوست ۷

نکات مهم ارجاع‌دهی

در این پیوست نکات مهمی از مسئله ارجاع‌دهی که قاضی پژوهشگر باید رعایت کند، ارائه می‌گردد:

اختصارات

در فهرست منابع آثار انگلیسی عباراتی چون «edited by» یا «translated by» معمـولاً به‌صورت «ed» یا «trans» خلاصه می‌شوند. این اختصارات اگر پس از نقطه بیـاینـد حـرف اول آنها بزرگ نوشته می‌شود. نام مـاه‌هـای میـلادی همراه با استنـادهـای نشـریـات علمی‌ انگلیسی نیز ممکـن است به‌اختصار نوشـته شوند.

نظم مدخل‌ها

یک نویسنده در برابر چند نویسنده. مدخلی با یک نویسنده، پیش از مدخلی با چند نویسنده قرار می‌گیرد که با نامی ‌واحد شروع می‌شوند و تنها نام نویسنده اول با نام خانوادگی شروع میشود. اسامی دیگر نویسندگان با نام کوچک شروع میشود.

نویسنده‌ای با نویسندگان همکار متفاوت

مدخل‌های پشت سر هم با دو یا چند نویسنده که در آنها تنها نام نویسنده اول یکسان است، براساس حروف الفبای نام‌خانوادگی نویسندگان همکار، صرف‌نظر از تعداد آنها مرتب می‌شوند.

خط تیره بلند سه‌تایی برای نام‌های تکراری در فهرست منابع

یک نام تکراری برای مدخل‌های متوالی‌ای که نویسنده(گان)، ویراستار(ان)، مترجم(ان)، یا گردآورنده(گان) مشابهی دارند، یک خط تیره بلند سه‌تایی که با یک نقطه یا یک ویرگول دنبال می‌شود، نام‌(ها) پس از اولین ظهور آنها در فهرست منابع جایگزین می‌گردد.

پیش از یک نام تکراری برای دو یا چند نویسنده، ویراستار، مترجم، یا گردآورنده مشابه، یک خط تیره بلند سه‌تایی به جای نام نویسنده(گان) قرار می‌گیرد و مدخل‌ها مانند پیش فهرست می‌شوند.

ترتیب زمانی. در استفاده از خط تیره سه‌تایی مدخل‌ها به ترتیب زمانی براساس سال انتشار و نه براساس حروف الفبا، مرتب می‌شوند.

عنوان

عنوان اصلی و فرعی کتب‌، ایتالیک می‌شوند.

بزرگ‌نویسی عناوین انگلیسی به سبک تیتر:

در سبک تیتر حرف اول همه‌ واژه‌های عنوان و عنوان فرعی بجز حروف تعریف و اضافه، مانند تیتر روزنامه‌های انگلیسی‌زبان، بزرگ‌نویسی می‌شوند. حروف تعریف اگر در ابتدای جمله قرار گیرند، بزرگ‌ نوشته می‌شوند.

بزرگ‌نویسی به سبک جمله:

در سبک جمله که در فهرست منابع رایج است، تنها حرف اول واژه اول در یک عنوان یا یک عنوان فرعی و هر نام خاص دیگر مانند جملات انگلیسی بزرگ‌نویسی می‌گردند.

تاریخ در عنوان:

در مواردی که تاریخ‌های موجود در عنوان با حروف اضافه شروع نشده باشند (برای نمونه، «از ۱۹۲۰ تا ۱۹۴۵»)، از ویرگول جداکننده استفاده می‌شود. تاریخ‌های موجود در عنوان که با حروف اضافه شده باشند در دنباله عنوان می‌آیند.

عنوان در عنوان

گاهی عنوان پاره‌ای از آثار، خود دربردارنده عناوین بلند یا کوتاه هستند. چنین عناوینی نیز درون عنوان اصلی به صورت ایتالیک و داخل علامت نقل قول برای آثار انگلیسی و گیومه برای آثار فارسی آورده می‌شود.

فروست

تعدادی اثر که از نظر موضوع یا دیگر جنبه‌ها با هم ارتباط دارند در پی هم و با یک شکل و عنوان عمومی‌ و یک شماره سریال از سوی یک ناشر منتشر می‌شوند.

عنوان، شماره و ویراستار(ان) فروست عنوان یک فروست در فهرست منابع به سبک تیتر بدون گیومه یا پرانتز و با حروف صاف بزرگ‌نویسی می‌شوند. ویراستار فروست معمولاً حذف می‌شود. شماره در صورت وجود، پس از عنوان فروست و بدون هیچ ویرگول جداکننده‌ای می‌آید.

استناد به شکل و جداول

ارجاع به اَشکال و جداول یک اثر تنها در استنادهای درون‌متنی و نه در فهرست منابع صورت می‌گیرد. شماره صفحه در صورت وجود، مقدم بر شماره تصویر می‌آید و یک ویرگول بین آنها قرار می‌گیرد. برای استناد به اشکال و جداول در آثار فارسی عنوان کامل آنها استفاده می‌شود.

استناد به روزنامه‌ها

عناصر استناد به نام نویسنده در صورت وجود و تیتر یا عنوان ستون در یک روزنامه بسیار شبیه عناصر مشابه آنها در نشریات است. ماه، روز و سال عناصر استناد به روزنامه‌ها به‌شمار می‌روند.

استناد به نقدها

در استناد به نقدها، عناصر به این ترتیب آورده می‌شوند: نام منتقد (اگر نقد امضاء شده باشد)؛ عنوان نقد در صورت وجود (تیتر تنها در صورتی ذکر می‌شود که برای مکان‌یابی لازم باشد)؛ عبارت «reviw of» برای نقدها‌ی انگلیسی و واژه «نقدی بر» برای نقدهای فارسی که با نام اثر نقد شده و نویسنده، گردآورنده، یا سرپرست نقد دنبال می‌شود؛ مکان و تاریخ نقد؛ و در پایان نام نشریه ادواری‌ای که نقد در آن ارائه شده است. نقد در فهرست منابع براساس حروف الفبای نام منتقد یا اگر به فردی منتسب نباشد براساس «reviw of» برای آثار انگلیسی و «نقدی بر» برای آثار فارسی مرتب می‌شود.

مصاحبه‌های منتشرنشده

به مصاحبه‌های منتشرنشده بیشتر در متن استناد می‌شود. هرچند که این‌گونه مصاحبه‌ها گاهی در فهرست منابع نیز ارائه می‌شود. استنادها باید شامل این اقلام باشند: نام شخص مصاحبهشونده و مصاحبه‌کننده؛ اطلاعاتی مختصر برای شناسایی (اگر مناسب باشد)؛ مکان یا تاریخ مصاحبه یا هر دو (در صورت آگاهی از آن‌ها)؛ و اگر نوار صدا یا دست‌نوشته‌ای از مصاحبه موجود باشد جایی که بتوان آن را یافت.

ارتباطات شخصی

استناد به مکالمات رو در رو یا تلفنی، نامه‌ها، نامه‌های الکترونیکی و مانند آنها که نویسنده‌ای دریافت کرده است معمولاً در متن استناد می‌شود.

نوشته‌های شخصی، اطلاعات منتشرنشده، و مانند آن‌ها

در استناد درون‌متنی به چنین آثاری پس از نام‌های شخص )اشخاص) مربوط به اطلاعات و علامت ویرگول، عبارات‌ «personal communication»، «pers comm» و مانند آنها برای آثار انگلیسی و «نوشته‌های شخصی» یا «اطلاعات منتشرنشده» و مانند آنها برای آثار فارسی می‌آیند.

پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها

نوع پایان‌نامه و رساله و نام دانشگاه پس از عنوان ذکر می‌شوند. برای این نوع مدارک افزودن واژه «Unpublished» در انگلیسی و عبارت «منتشرنشده» در فارسی ضرورتی ندارد.

سخنرانی‌ها، مقالات ارائه‌شده در همایش‌ها، و مانند آن‌ها

تاریخ، مؤسسه برگزارکننده یا حمایت‌کننده و مکان همایشی که در آن سخنرانی انجام یا مقاله ارائه شده است به دنبال عنوان می‌آیند. با مقالاتی که در قالب مجموعه‌ مقاله همایش‌ها منتشر می‌شوند، مانند فصلی از یک کتاب رفتار می‌شود.

قراردادهای خصوصی، وصیت‌نامه‌ها و مانند آن‌ها

به مدارک خصوصی به‌ندرت در فهرست منابع استناد می‌شود و بهتر است در متن (مانند جرج ویلسن در وصیت‌نامه‌اش به تاریخ۲۰ ژانویه۱۹۷۶ دستور داد…)، به آنها اشاره گردد.

نسخه‌های خطی و دست‌نویس، مناسب‌ترین شیوه استناد به آرشیوها، به روش به‌کار رفته برای مقالات شخصی و دیگر دست‌نوشته‌های تاریخی شبیه است.

گونه‌های ویژه مراجع

آثار مرجع. به کتب‌ مرجع مشهور مانند واژه‌نامه‌ها و دانشنامه‌ها‌ی شناخته‌شده در متن استناد می‌شود؛ بدین معنا که ذکر اطلاعات کتاب‌شناختی اثر در فهرست منابع ضروری نیست. برای استناد درون‌متنی به این‌گونه آثار، اطلاعات مربوط به وضعیت نشر اغلب حذف می‌شود و تنها ویرایش اثر (اگر نخستین ویرایش نباشد) ذکر می‌شود.

به آثار مراجعی که محتوای آنها در قالب بخش‌های مستقل و به ترتیب الفبایی عنوان بخش‌ها مرتب شده است، با اشاره به بخش و نه جلد یا شماره صفحه، استناد می‌شود. قبل از اشاره به یک بخش، اختصار «s.v.» برای یک مورد و «s.v.v» برای چند مورد برای آثار انگلیسی و عبارت «زیر مدخل» و «زیر مدخل‌های» به ترتیب برای یک یا چند مورد برای آثار فارسی دنبال می‌شود.

آثار مراجع پیوسته. نسخه‌های پیوسته دانشنامه‌ها، دائماً در حال روزآمدسازی هستند. بنابراین باید به عنوان پایگاه‌های اطلاعات و نه آثار مرجع استاندارد با شماره ویرایش‌های استاندارد در نظر گرفته شود، لذا ذکر تاریخ دسترسی همرا با «.U.R.L» الزامی ‌است.

کاتالوگ نمایشگاه. در استناد مانند کتاب، با آن رفتار می‌شود.

جزوه‌ها، گزارش‌ها و مانند آن‌ها. جزوه‌ها، گزارش‌های سازمانی، بروشورها، و دیگر آثار مجزا و مستقل اساساً مانند کتاب قلمداد می‌شوند.

خدمات آزادبرگ. در استناد مانند کتاب با آن رفتار می‌شود.

قرآن و دیگر کتب‌ مقدس

قرآن. استناد به قران کریم، اگر لازم نیست که به نسخه خاصی از آن اشاره شود تنها در درون متن و با استناد درون‌متنی به شماره سوره‌(ها) و آیه(ها) و بدون ذکر شماره صفحه صورت می‌گیرد.

در صورتی‌که لازم است به نسخه خاصی از آن استناد شود، ذکر مواردی مانند مترجم، سال انتشار و در صورت لزوم، خط آن ضروری است.

مواد دیداری ـ شنیداری

شکل استناد. استناد با آنها بیشتر در متن صورت می‌گیرد و فهرست آنها زیر عناوینی مانند «آثار صوتی» گروه‌بندی می‌شوند.

عناصری که باید منظور شوند. مستندسازی یک اثر دیداری ـ ‌شنیداری معمولاً شامل این اقلام است: نام اثر، نویسنده، گوینده، یا فردی که مسئولیت اصلی محتوا را عهده‌دار است؛ عنوان به شکل ایتالیک؛ نام شرکت ضبطکننده یا ناشر اثر شماره شناسایی اثر؛ و نوع رسانه (لوح فشرده، نوار صدا، فایل دیداری ـ شنیداری، و…). تاریخ همراه با حقوق پدیدآورنده، تاریخ تولید، یا هر دو، تعداد لوح‌های یک آلبوم، «.U.R.L»، و اندازه فایل دیداری ـ شنیداری و دیگر اطلاعات نیز ممکن است ذکر شود.

لوح‌های فشرده[۸۶]

تشابه با آثار چاپی. در استناد به آثار منتشرشده روی لوح فشرده مانند آثار چاپی رفتار می‌شود. محل انتشار و تاریخ بجز در موارد مربوط حذف می‌شود.

اسلایدها و بریده فیلم‌ها. با اسلایدها و بریده فیلم‌ها بسیار شبیه به آثار صوتی رفتار می‌شود.

«DVD»ها و نوارهای ویدئویی. با آثار ویدئویی مانند کتاب، رفتار و نوع رسانه نیز به آنها افزوده می‌شود.

استناد برگرفته‌شده از منابع دیگر.

«نقل در» استناد به اثری که از یک منبع دیگر برگرفته شده است، معمولاً توصیه نمی‌شود چون از نویسندگان انتظار می‌رود به آثاری استناد کنند که خود، آنها را مطالعه و بررسی کرده‌اند. با این وجود، اگر اصل منبعی موجود یا در دسترس نویسنده نباشد یا به هر دلیلی نتوان به آن مراجعه کرد، هم اثر اصلی و هم منبع دوم که به آن استناد کرده است باید در فهرست منابع ذکر شود. در استناد به چنین آثاری، نام نویسنده و تاریخ اصلی در استناد درون‌متنی استفاده می‌شود.

درصورتی‌که یک یا چند نویسنده مشخص چند پژوهش مرتبط در یک سال داشته باشد در متن برای ارجاع‌دهی از حروف (الف، ب، ج و…) استفاده می‌شود.

درصورتی‌که دو نویسنده با نام‌خانوادگی مشابه در یک سال وجود داشته باشد در متن علاوه بر نام‌ خانوادگی از نام نیز استفاده می‌شود.

همچنین برای منبع‌دهی می‌توانید از نرم‌افزار ENDNOTE یا پژوهیار استفاده نمایید.

[۱]. عمده مطالب این بخش برگرفته از بخش نخست کتاب متدلوژی حقوق انتشارات شهر دانش، ۱۳۹۵، می‌باشد که در اینجا با دخل و تصرف ارائه شده است.

[۲]. Plan d’idée

[۳]. راجع به پلان ایده نک: مبحث دوم از فصل دوم نوشتار حاضر.

[۴]. Title / Titre

[۵]. Subject / Sujet

[۶]. در طرح‌نامه، تنها عنوان ذکر شده است و نه موضوع، با این حال، شناخت موضوع اهمیت فراوانی دارد.

[۷]. Éliminer

[۸]. Irandoc.ac.ir

[۹]. این آراء در مجموعه آراء قضایی، توسط پژوهشگاه منتشر شده است و فهرست آن نیز در پژوهشگاه موجود می‌باشد.

[۱۰]. Corporate Social Responsibility (CSR).

[۱۱]. برای آگاهی بیشتر از روش تحقیق تطبیقی نک: قره‌باغی، ونوس، «روش تحقیق در حقوق»، تهران: انتشارات مجد، چاپ پنجم. ۱۳۹۰، ص ۱۹ به بعد.

[۱۲]. آل کجباف، حسین، «روش تحقیق در علم حقوق با تأکید بر پایان‌نامه‌نویسی»، تهران: انتشارات جنگل، چاپ دهم، ۱۳۹۳، ص ۸۲.

[۱۳]. Online

[۱۴]. CD Rom

[۱۵]. Word

[۱۶]. Joint Venture

[۱۷]. How Know

[۱۸]. Folder

[۱۹]. با توجه به اینکه روش مصاحبه و پرسش‌نامه در حقوق نیز راه خود را باز نموده است برای اطلاع بیشتر نک: حافظ‌نیا، محمدرضا، «مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم انسانی»، تهران: انتشارات سمت، چاپ نوزدهم، ۱۳۹۲، ‌ص ۲۱۱ به بعد.

[۲۰]. Dissertation / Essai

[۲۱]. Le fond

[۲۲]. Lignes Directrices

[۲۳]. Problématique

[۲۴]. Dissertation

[۲۵]. Genre

[۲۶]. Descriptive

[۲۷]. Objective

[۲۸]. Subjective

[۲۹]. Institution

[۳۰]. Principle

[۳۱]. Démonstration

[۳۲]. Plaidoirie

[۳۳]. Discussion

[۳۴]. Comparaison

[۳۵]. Analyse

[۳۶]. Synthèse

[۳۷]. Evolution Chronologique

[۳۸]. لازم به ذکر است آوردن چکیده ـ آن‌گونه که امروزه رواج یافته ـ الزامی نیست و آن برای مقاصد خاص (مقاله، پایان‌نامه و رساله و…) بهکار میرود که راجع به آن سخن خواهیم گفت.

[۳۹]. Titre

[۴۰]. Part / Partie

[۴۱]. Chapter / Chapitre

[۴۲]. Section

[۴۳]. Paragraph

[۴۴]. A, B

[۴۵]. Phrase de transition

[۴۶]. Équilibre en volume

[۴۷]. Introduction

[۴۸]. Problématique

[۴۹]. Annonce du plan

[۵۰]. Plan de fond

[۵۱]. Plan type

[۵۲]. Personne morale

[۵۳]. Recidive

[۵۴]. نحوه اجرای قواعد حقوقی در یک نظم حقوقی را «رژیم حقوقی» گویند. مانند رژیم حقوقی ایران یا فرانسه. رژیم حقوقی می‌تواند برای اجرای یک قاعده حقوقی در یک مورد خاص نیز باشد، برای مثال، رژیم حقوقی دریای خزر که نحوه اجرای قواعد حقوق دریاهاست.

[۵۵]. Mise en oeuvre / execution

[۵۶]. Contenu

[۵۷]. Theorie

[۵۸]. Comparaison

[۵۹]. درخصوص «حقوق تطبیقی» نظریات مختلفی وجود دارد؛ برخی، مقایسه صددرصدی را حقوق تطبیقی می‌دانند عده‌ای تنها به ذکر نقاط مشترک می‌پردازند که تشریح آن خارج از مجال گفتار حاضر است. برای اطلاع بیشتر نک: جعفری، امین، حقوق کیفری تطبیقی، شهر دانش، ۱۳۹۳.

[۶۰]. Objective

[۶۱]. Subjective

[۶۲]. Réfutation de la thèse adverse

[۶۳]. Plan d’idée

[۶۴]. هدف از بیان این پلان، ولو ابتدایی و زائد، آشنا کردن خواننده به نحوه نگارش پایان‌نامه با مطالب مبنایی و پایه‌ای است که هر فارغالتحصیل حقوق بدان آگاه و آشناست ورنه در قسمت دوم به مطالعه پلان‌های عمیق‌تر، تحلیلی و غیردرسی خواهیم پرداخت.

[۶۵]. این موضوع، عنوان پایان‌نامه کارشناسی ارشد محمدناصر زمانی دانشجوی حقوق اقتصادی در پردیس البرز دانشگاه تهران مصوب ۱۳۹۳ است.

[۶۶]. Problématique

[۶۷]. Style

[۶۸]. Bold

[۶۹]. Forme

[۷۰]. Fond

[۷۱]. Chapeau

[۷۲]. Doctrine

[۷۳]. Note de synthèse

[۷۴]. نک: توضیحات بخش پلان در گزارش حاضر.

[۷۵]. آنچه در اینجا اشاره شده است به عنوان عناصر اصلی طرح‌نامه یا پروپوزال شناخته می‌شود و الزاماً مختص پژوهشگاه نیست. هدف از ارائه آن، شناخت این عناصر توسط پژوهشگران مختلف است. برای شناسایی دقیق‌تر عناصر پروپوزال رساله پودمانی قضات به فصل دوم مراجعه نمایید.

[۷۶]. Pb. / Problématique

[۷۷]. Biblographie

[۷۸]. در این خصوص نک: کتاب متدلوژی حقوق، بخش پنجم.

[۷۹]. درخصوص «بیان مسئله» به فصل پیشین مراجعه نمایید.

[۸۰]. Version

[۸۱]. جهت مطالعه دقیق به سایت زیر مراجعه نمایید

https://www.chicagomanualofstyle.org/

[۸۲]. درفهرست نویسی منابعی که دو و یا بیش از دو نویسنده، درخصوص نویسنده اول ابتدا نام خانوادگی و سپس نام می آید و بقیه نویسندگان ابتدا نام سپس نام خانوادگی.

[۸۳]. در حالت فهرست نویسی، اسامی تمامی نویسندگان آورده میشود.

[۸۴] The author’s name appears first. The name(s) of the editor(s), compiler(s) or translator(s) appear after the title.

In the bibliography, spell out the terms: ‘edited by’, ‘translated by’, or ‘compiled by’. In notes, use the abbreviation “trans.” “ed.” or “comp.”

[۸۵]. در فهرست کتاب شناسی شامل محدوده صفحه: برای اعداد کمتر از ۱۰۰، از تمام رقم استفاده کنید. برای اعداد بالاتر از ۱۰۰، فقط از رقم‌های تغییر شده استفاده کنید

(e.g. 25-29; 109-11; 345-7; 228-34; 398-402).

[۸۶]. شامل CD و DVD ها